Маъмурий тартиб таомилларнинг мутаносиблик принципининг келиб чиқиши, аҳамияти ва моҳияти

Қонун чиқарувчи давлат ҳокимияти органига барча қарорларни олдиндан айтиб бера олмайди, чунки у келажакни олдиндан кўра олмайди ва ҳар бир алоҳида ҳолатни адолатли ҳал қилиш учун зарур бўлган маълумотларни била олмайди, ва шунинг учун ҳам маъмурий ихтиёрийлик (дискрецион ваколат) муқаррар равишда зарур.

“Бизга маъмурий мослашувчанлик (гибкость) ва дискрецияни беринг” деб айтган эди 1880 йилда оммавий маъмурчиликнинг (public administration) “ота”си ҳисобланган Вудро Вильсон (Woodrow Wilson).

Қонунчилигимизга мутаносиблик принципи Ўзбекистон Республикасининг 08.01.2018 йилда қабул қилинган “Маъмурий тартиб-таомиллар тўғрисида”ги Қонуни (кейинги ўринларда Қонун деб юритилади) қабул қилиниши муносабати билан кириб келди.

Қонуннинг 7-моддасига кўра, маъмурий иш юритиш жараёнида жисмоний ва юридик шахсларга кўрсатиладиган таъсир чоралари маъмурий орган томонидан кўзланган қонуний мақсадга эришиш учун мос ва етарли бўлиши ҳамда манфаатдор шахсларга имкон қадар қийинчилик туғдирмаслиги керак.

Принцип муқаддам қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилмаган бўлиб, соҳада янги принцип ҳисобланади.

У маъмурий процедуралар принциплари ичида энг муҳими ҳисобланади.

Мутаносиблик принципининг янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясига киритилиши (20-модда 4-қисми), унинг соҳавийдан соҳалараро принцип тоифасига ўтишига сабаб бўлди.

Рус ҳуқуқшуноси К.Давидов ушбу принципни муҳим, универсал принципларни қаторига қўшиш мумкин деб ҳисоблайди. Принцип қонунийлик ва мақсадга мувофиқлик (оқиллик) (целесобразность (разумность)) принциплари уйғунлиги асосида юзага келган деган фикрни илгари суради.

Мутаносиблик принципининг асосчиси прусc ҳуқуқшуноси Карл Готтлиеб Сварез (Сarl Gottlieb Svarez) ҳисобланади. Принципнинг ўзи эса Олий маъмурий суд томонидан 1880 ва 1882 йиллардаги “Kreuzberg” иши бўйича унинг қарорлари билан қўлланилган ва аниқлаштирилган. 

Пруссия полиция ҳуқуқи таркибида бўлган мазкур принцип вақт ўтиши билан бошқа оммавий ҳуқуқ тармоқларига ҳам киритилган. Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа конвенцияси ва европа судлари амалиёти орқали европанинг бошқа ҳуқуқ тизимлари таркибига киритилган.

Мутаносиблик принципининг ўзига хос хусусиятлари мавжуд.

Энг биринчи хусусияти, принцип фақат маъмурий органда маъмурий ихтиёрий мавжуд бўлгандагина қўлланилади.

Қонуннинг 4-моддасида маъмурий ихтиёрийлик (дискрецион ваколат) – маъмурий органнинг қонунчилик доирасида йўл қўйилган чоралардан бирини қонунийликка ва мақсадга мувофиқликка ўзи баҳо бериши асосида ўз ихтиёрига кўра қўллаш ёки тегишли чорани қўллашдан воз кечиш ҳуқуқи эканлиги тушунтирилган.

Мисол учун, “Адвокатура тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 14-моддаси 4-қисмига кўра, интизомий иш юритишни кўриб чиқиш натижалари бўйича адвокатга нисбатан қуйидаги интизомий жазо чоралари қўлланилиши мумкин:

огоҳлантириш;

лицензиянинг амал қилишини олти ойгача муддатга тўхтатиб туриш;

лицензиянинг амал қилишини тугатиш.

Мазкур ҳолатда чоранинг қайси бирини қўллаш, иш ҳолатларидан албатта келиб чиқиб, тегишли малака комиссиясининг маъмурий ихтиёрига берилган.

Уни танлашда эса комиссия, маъмурий ихтиёрийлик мавжудлиги сабабли, қўлланиладиган чоранинг мутаносиблик принципига мувофиқлигини кўриб чиқиши лозим бўлади.

Ёки, Қонуннинг 56-моддасида маъмурий орган манфаатдор шахснинг илтимосномасига кўра маъмурий ҳужжатнинг мазмунини ўзгартирмаган ҳолда уни тушунтириб бериши, шунингдек ёзувдаги йўл қўйилган хатоларни ва янглишишларни маъмурий ҳужжатнинг моҳиятига дахл қилмаган ҳолда, ўз ташаббусига ёки манфаатдор шахснинг илтимосномасига кўра тузатиши шартлиги белгиланган.

Яъни, тегишли асослар мавжуд бўлганида, манфаатдор шахс маъмурий ҳужжатни тушунтириб бериш ҳақида илтимоснома берса, маъмурий орган уни тушунтириб бериши шарт. Мазкур ҳолатда унда маъмурий ихтиёрийлик мавжуд эмас ва шу сабабли маъмурий органнинг кейинги ҳаракатига маъмурий тартиб-таомиллларнинг мутаносиблик принципи татбиқ этилмайди.

Ёхуд, Ўзбекистон Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонуни 47-моддаси 1-қисми 2-хатбошисига кўра, ишлаб чиқарилиши, реализация қилиниши ёки реклама қилиниши қонунчиликда тақиқланган ёки чекланган маҳсулот тўғрисида реклама тарқатганлик – базавий ҳисоблаш миқдорининг юз баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Мазкур нормада жаримани қўлловчи Ўзбекистон Республикаси Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси – маъмурий органга маъмурий ихтиёрийлик берилмаган. Шу сабабли, у реклама қилиниши қонунчиликда тақиқланган маҳсулот тўғрисида реклама тарқатганлик ҳолати аниқланганда, жарима қўлламаслик ҳуқуқи йўқ. Ўз навбатида, нормада жаримани у ёки бу миқдорини белгилаш имкони йўқ, чунки у аниқ бир миқдорда белгиланган (БҲМ 300 баравари).

Демак, мазкур чорани қўллашда маъмурий орган мутаносиблик принципига риоя қилиш имкони ҳам, ўз навбатида, мажбурияти ҳам йўқ.

Агар, “жарима солишга сабаб бўлади” жумласини ўрнига, “бўлиши мумкин” деган жумла қўлланилганда, маъмурий органда ушбу чорани қўллаш ёки қўлламаслик ҳуқуқи вужудга келиб, бунда мутаносиблик принципига риоя қилган ҳолда қарор қабул қилиши лозим бўлар эди.

Ҳудди шунингдек, жарима БҲМнинг 200 бараваридан 300 барваригача миқдорда белгиланганда эди, юқоридаги каби ҳолат юзага келиб, мутаносиблик принципига мувофиқ бўлган миқдорда жарима белгилашга тўғри келар эди.

Берлин шаҳри Маъмурий суди судьяси Й.Пудельканинг фикрига кўра, мутаносиблик принципини амалда татбиқ этишда қуйидаги тўрт жиҳатни инобатга олиш талаб этилади.

Аввало, маъмурий органнинг маълум бир хатти-ҳаракати, маъмурий акти легитим (қонуний) мақсадларни амалга оширишга қаратилган бўлиши лозим.

Иккинчидан, ушбу легитим мақсад “яроқли” бўлиши лозим. Яъни маъмурий орган амалга ошираётган таъсир чораси орқали легитим мақсадга эришиб бўладими ёки йўқми, деган саволга жавоб бериш лозим.

Учинчидан, маъмурий орган амалга ошираётган таъсир чораси “зарурий” (“керакли”) бўлиши лозим. Яъни амалга оширилаётган таъсир чорасининг А, Б, Д каби вариантлари бўлгани ҳолда ушбу таъсир чораларнинг қай бири легитим мақсадга эришишда энг самарали ва ишончли ҳисобланиши ҳамда манфаатдор шахсга энг кам зарар етказишига эътибор берилиши лозим.

Тўртинчидан, олдини олиш кутилаётган хавф, зарар ёки эришилиши кутилаётган оммавий манфаат ҳамда таъсир чорасини қўллаш орқали манфаатдор шахсга етказиладиган зарар, эришилиши кутилаётган хусусий манфаат таққосланиши лозим ва шунга қараб ҳаракатланиш талаб этилади.

Мана шу тўрт жиҳатни эътиборга олган тестдан ижобий ўтган ҳоллардагина тегишли таъсир чорасини қўллаш тўғрисида маъмурий акт ёки хатти-ҳаракат амалга оширилишини қонуний деб баҳолаш мумкин.

Ўз навбатида, маъмури органлар томонидан қўлланиладиган чораларнинг маъмурий тартиб-таомилларнинг мутаносиблик принципига мувофиқлигини текшириши керакми деган савол туғилади.

Қонуннинг 19-моддасида маъмурий ҳужжатлар ва маъмурий ҳаракатлар маъмурий тартиб-таомилларнинг принципларига мувофиқ бўлиши кераклиги белгиланган.

Маъмурий тартиб-таомиллар принципларига номувофиқлик маъмурий ҳужжатларнинг ва маъмурий ҳаракатларнинг бекор қилинишига ёки қайта кўриб чиқилишига олиб келади.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 188-моддаси 3-қисмига кўра, маъмурий органларнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг, улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш чоғида суд устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари, ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) қонунийлигини, устидан шикоят қилинаётган қарорни қабул қилган ёхуд устидан шикоят қилинаётган ҳаракатни (ҳаракатсизликни) содир этган органнинг ёки мансабдор шахснинг ваколатларини текширади, шунингдек устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари ёхуд ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузганлигини аниқлайди.

Бу нормалар чораларнинг мутаносиблик принципига мувофиқлигини текшириш зарурлигини тақозо этмоқда. Шу ўринда, бу масалани хориж қонунчилик ҳужжатларида кўриб чиқсак.

Масалан, Украина Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги Кодексининг 2-моддаси 2-қисми 8-бандига асосан, ҳокимият субъектларининг қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги устидан шикоят қилинган ҳолларда маъмурий судлар уларнинг мутаносиб равишда, хусусан, инсоннинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва манфаатлари учун ҳар қандай салбий оқибатлар ва ушбу қарор (ҳаракат) эришишга қаратилган мақсадлар ўртасидаги зарур мувозанатни сақлаган ҳолда қабул қилинганлигини (содир этилганлигини) ва бошқа ҳолатларни текширадилар.

Шу ўринда амалиётдаги бир мисол билан, нуқтаи назаримизни тушунтиришни давом эттирсак.

Хусусан, аризачи М.Турсунов (исми шарифлари ўзгартирилган) маъмурий судга ариза билан мурожаат қилиб, унда Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар Тошкент вилоят ҳудудий бошқармаси малака комиссиясининг (кейинги ўринларда – Комиссия) 2022 йил 31 мартдаги ҳамда 2022 йил 28 апрелдаги қарорларини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Тошкент туманлараро маъмурий судининг 2022 йил 7 июлдаги ҳал қилув қарори билан аризани қаноатлантириш рад этилган ва мазкур қарор Тошкент шаҳар маъмурий суди апелляция инстанциясининг 2022 йил 26 октябрдаги қарори билан ўзгаришсиз қолдирилган.

Қарорга кўра, Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар палатаси Тошкент вилоят ҳудудий бошқармаси ҳузуридаги малака комиссиясининг 2022 йил 31 мартдаги 3-сонли қарори билан фуқаро П.Алиеванинг мурожаатига асосан адвокат М.Турсуновга нисбатан интизомий иш юритиш қўзғатилган ва интизомий иш юритишни ўрганиш Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар палатаси Тошкент вилоят ҳудудий бошқармасига юклатилган.

Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар палатаси Тошкент вилоят ҳудудий бошқармаси ҳузуридаги малака комиссиясининг 2022 йил 28 апрелдаги 4-сонли қарори билан адвокат М.Турсунов Ўзбекистон Республикаси “Адвокатура тўғрисида” ги Қонуннинг 91-моддаси талабларини бузган деб топилган ҳамда унинг фуқаролик ва иқтисодий ҳамда маъмурий ва жиноий суд ишларини юритиш ихтисослиги бўйича адвокатлик фаолияти билан шуғулланиш ҳуқуқини берувчи лицензияни амал қилишини 3 (уч) ой муддатгача тўхтатиб туриш тўғрисида маъмурий судга мурожаат қилиш белгиланган.

Суд, чоранинг қонуний ва асосли деб ҳисоблаб, аризани қаноатлантиришни рад этган бўлса-да, суд ҳужжатида мутаносиблик принципига мувофиқлиги муҳокама қилинганлиги қайд этилмаган.

Қарорга кўра, М.Турсунов фуқаро П.Алиева билан битим тузмаган бўлсада, фуқарога адвокат тузилмасининг ҳисоб рақамини бериб, унга 1 000 000 сўм тўлаб беришини айтиб, унинг номидан ҳаракатланиш учун нотариал тартибда тасдиқланган ишончнома расмийлаштириш учун адвокатлик гувоҳномаси ва паспорт нусхаларини фуқаро М.Турсуновга берган.

Ишнинг бошқа ҳолатлари, хусусиятлари суд ҳужжатларида қайд этилмаган.

Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2009 йил 14 мартда 1921-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган “Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар палатаси ҳудудий бошқармалари ҳузуридаги малака комиссиялари тўғрисида”ги Низомнинг 45-бандида малака комиссияси томонидан адвокатга нисбатан интизомий жазо чоралари қўллаш тўғрисида қарор қабул қилинишида, содир этилган ҳуқуқбузарликнинг оғирлиги, унинг содир этилган ҳолатлари, адвокатнинг олдинги фаолияти ва хулқ-атвори эътиборга олиниши белгиланган.

Комиссия мазкур нормага асосан интизомий чора турини белгилашда юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги битим (шартнома) тузилмаганлиги оқибатида П.Алиевага етказилган зарар, М.Турсуновнинг олдинги фаолияти ва хулқ-атворини аниқлаши ҳамда ҳисобга олиши лозим эди.

Тегишли шартнома тузилмасдан, юридик ёрдам кўрсатиш тартибининг бузилганлиги давлат билан муносабатларда моддий нуқтаи назаридан оқибати йўқ, чунки, ҳисоб-рақамга тўланган пул маблағи (пул тўланганлиги ва унинг миқдори ҳам суд ҳужжатида кўрсатилмаган) тегишли солиқ солишдан маҳрум этмайди, шунингдек уни яширмайди.

Мазкур ҳолатларни тўлиқ текшириб, бошқа оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд бўлмаганида, ушбу ҳолатда қайд этилган Низомнинг 46-бандига асосан чоранинг бошқа енгилроқ, яъни огоҳлантириш ёки лицензиянинг амал қилишини камроқ муддатга тўхтатиб туриш тўғрисида маъмурий судга мурожаат қилиш ҳақида қарор қабул қилиш мутаносиблик принципига мувофиқ бўлар эди.

Ўзбекистон Республикаси “Адвокатура тўғрисида”ги Қонуннинг 3-моддасида белгиланган истисно ҳолатлардан ташқари адвокат ҳақ тўланадиган бошқа турдаги фаолият билан шуғулланишга ҳақли эмас.

М.Турсуновнинг фуқаролик ва иқтисодий ҳамда маъмурий ва жиноий суд ишларини юритиш ихтисослиги бўйича адвокатлик фаолияти билан шуғулланиш ҳуқуқини берувчи лицензияни амал қилишини 3 (уч) ой муддатгача тўхтатиб туриш тўғрисида маъмурий судга мурожаат қилиш Комиссиянинг қонуний мақсадга эришиш учун мос ва етарли деб бўлмайди, шунингдек, даромад манбаидан вақтинча айриладиган М.Турсуновга моддий ҳаётида муайян қийинчиликларни туғдиради.

Баён этилганларни инобатга олиб, Комиссия ўзининг қарорини маъмурий тартиб-таомилларнинг мутаносиблик принципига мувофиқлиги исботлаб бериши лозим эди.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, маъмурий тартиб-таомилларнинг муҳим принципи ҳисобланган, айниқса, маъмурий ихтиёрийликда маъмурий органни “тийиб турувчи”, фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилувчи мутаносиблик принципи судлар томонидан кенг қўлланилиши мақсадга мувофиқ бўлади.

Тошкент туманлараро маъмурий судининг судьялари

Камилов Босит Захидович

Пўлатов Дилмурод Тожимурот ўғли

САМАРАЛИ ЕР БОШҚАРУВИ УЧУН ЯНГИ ЁНДАШУВ: ШАФФОФЛИК ВА САМАРАДОРЛИК

Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 15 ноябрда «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ер участкаларидан самарали фойдаланиш, соҳадаги ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш механизмларини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-997-сонли Қонуни қабул қилинди. Ушбу қонун ер ресурсларидан оқилона фойдаланиш, соҳада шаффофликни таъминлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш учун муҳим ҳуқуқий асос яратади.
Мазкур Қонуннинг асосий мақсади қуйидагилардир:

  1. Ер ресурсларидан самарали фойдаланишни таъминлаш, яъни ер участкаларининг мақсадли ва самарали ишлатилишини таъминлаш орқали қишлоқ хўжалиги ва шаҳарсозлик соҳаларини ривожлантириш;
  2. Ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, яъни ер билан боғлиқ қонунбузарликларнинг олдини олиш учун профилактик ва жазо чораларини кучайтириш;
  3. Шаффофлик ва ҳисобдорликни таъминлаш, яъни ер участкаларини ажратиш, сотиш ёки ижарага бериш жараёнларида шаффофликни ошириш;
  4. Экологик барқарорликни таъминлаш, яъни ернинг экологик ҳолатини яхшилаш ва уни муҳофаза қилишга қаратилган чора-тадбирларни кучайтириш.
    Бундан ташқари ушбу Қонун қуйидаги асосий йўналишларни ўз ичига қамраб олади, Жумладан:
    Ер ажратиш ва рўйхатдан ўтказиш жараёнларини такомиллаштириш:
    -ер участкаларини ажратишда рақамли технологиялардан фойдаланиш ва электрон реестрларни жорий этиш;
    Қонунбузарликлар учун жавобгарликни кучайтириш:
    -ер билан боғлиқ ҳуқуқбузарликларни аниқлаш ва уларнинг олдини олиш учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик чораларини кучайтириш;
    Ердан самарали фойдаланиш стандартларини жорий этиш:
    -ер участкаларини мақсадли фойдаланишга доир қоидалар ва стандартларни белгилаш;
    Қишлоқ хўжалиги ва шаҳарсозликни ривожлантириш:
    -ер ресурсларидан самарали фойдаланишни таъминлаш орқали иқтисодий ўсишга ёрдам бериш.
    Хулоса қилиб айтганда, юқоридаги Қонуннинг қабул қилиниши ер ресурсларидан самарали фойдаланиш ва соҳадаги ҳуқуқий тартибни мустаҳкамлаш йўлида муҳим ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади. Ушбу қонуннинг ижроси ер билан боғлиқ жараёнларда шаффофликни таъминлаш, ҳуқуқбузарликларни камайтириш ва иқтисодий ривожланишга ёрдам беришга хизмат қилади. Ер ресурсларини муҳофаза қилиш ва оқилона бошқариш мамлакатнинг барқарор тараққиёти учун асосий шартлардан бири бўлиб қолади.

Ш.Саломов, А.Қодиров
Вилоят маъмурий суди судья катта ёрдамчилари

РАҚАМЛИ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЙЎЛИДАЯНА БИР МУҲИМ ҚАДАМ

Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 21 ноябрда «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига рақамли далиллар билан ишлаш тизимини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-1003-сонли қонуни қабул қилинди. Мазкур қонун рақамли иқтисодиёт, ахборот технологиялари ва электрон ҳужжат айланмасини ривожлантириш йўлида янги ҳуқуқий механизмларни жорий этишга қаратилган.
Ушбу қонуннинг қабул қилиниши қуйидаги мақсадларга хизмат қилади:

  1. Рақамли далилларнинг ҳуқуқий мақомини белгилаш – электрон маълумотларни ишончли далил сифатида тан олиш ва уларни суд-ҳуқуқ амалиётида қўллаш;
  2. Электрон ҳужжат айланмаси тизимини такомиллаштириш – ҳужжатларни рақамли шаклда тайёрлаш, сақлаш ва узатиш тизимини ҳуқуқий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш;
  3. Ахборот хавфсизлигини таъминлаш – рақамли далиллар билан ишлашда махфийлик ва хавфсизлик чораларини кучайтириш;
  4. Иқтисодий самарадорликни ошириш – электрон тижорат ва электрон хизматларнинг кенг жорий этилиши учун қонуний асос яратиш.
    Бундан ташқари, мазкур Қонун қабул қилиниши билан:
    -суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари учун янги имкониятлар яратилди, яъни суд-ҳуқуқ тизимида рақамли далилларни қонуний далил сифатида қабул қилиш қоидалари белгилаб берилди;
    -электрон ҳужжатларнинг юридик кучи мустаҳкамланди, яъни электрон ҳужжатлар қоғоз ҳужжатларга тенглаштирилиб, уларнинг қонуний мақоми кафолатланди;
    -рақамли хизматлар ривожлантирилди, яъни электрон ҳукумат тизимида хизматлар сифатини ошириш ва тезкорлигини таъминлашга оид ўзгаришлар киритилди;
    -рақамли далиллар билан ишлашнинг аниқ қоидалари белгиланди, яъни ахборот хавфсизлиги, электрон рақамли имзодан фойдаланишга оид қоидалар такомиллаштирилди.
    Хулоса қилиб айтганда, 2024 йил 21 ноябрда қабул қилинган ЎРҚ-1003-сонли қонун Ўзбекистоннинг рақамли трансформация йўлидаги яна бир муҳим қадами ҳисобланади. Ушбу қонун рақамли далиллар билан ишлаш тизимини ҳуқуқий жиҳатдан такомиллаштириш орқали давлат ва жамият ўртасидаги муносабатларни янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилади. Қонуннинг амалдаги татбиқи фуқаролар учун электрон хизматларни осонлаштириш, иқтисодий самарадорликни ошириш ва ахборот хавфсизлигини таъминлашга йўналтирилган.

Б.Ибрагимов
Бухоро вилоят маъмурий суди судьяси

Д.Абдуллаев
Вилоят маъмурий суди судья катта ёрдамчиси

СУДЬЯЛАРНИНГ АХЛОҚИЙ ВА КАСБИЙ МАСЪУЛИЯТИ: АДОЛАТЛИ ЖАМИЯТНИНГ АСОСИ

Судьялар жамиятда адолатни қарор топтиришга масъул шахслар сифатида ҳуқуқий, ахлоқий ва касбий тамойилларга амал қилиши шарт. Улар нафақат қонунларни қўллашда, балки жамоатчиликка ишонч уйғотишда ҳам муҳим ўрин тутади. Судьяларнинг ахлоқий ва касбий масъулияти адолатли жамиятнинг асосини ташкил этади.

Судьялар ишда инсонпарварлик, холислик ва адолат тамойилларига амал қилиши лозим. Улар қарор чиқаришда шахсий қарашлар ва ташқи таъсирлардан ҳоли бўлиши зарур.

Судьялар ҳар қандай ташқи таъсир, манфаатлар тўқнашуви ёки шахсий қизиқишлардан узоқ бўлиб, қарорларини қонун ва далилларга асосланган ҳолда чиқариши керак.

Судьялар фақат иш вақтида эмас, балки шахсий ҳаётда ҳам ахлоқий тамойилларга риоя қилиши зарур. Бу жамоатчиликка ишонч уйғотишда муҳим аҳамиятга эга.

Судьялар касбга оид этика қоидалари ва стандартларга қатъий амал қилиши керак. Улар ўзларини қадр-қимматга мос равишда тутиши, кескин баҳслардан ва номаъқул ҳаракатлардан узоқ бўлиши лозим.

Судьялар қонунларнинг адолатли қўлланилишини таъминлаш орқали жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Ҳар бир судья чиқарган қарори қонунларга ва далилларга асосланган бўлиши шарт. Суд жараёнида ишнинг барча тарафларига тенг ва адолатли ёндашув намоён этилиши зарур.

Судьялар ўз фаолиятида шаффофликка эътибор бериши, томонларга тўлиқ маълумот тақдим этиши ва уларнинг қонуний ҳуқуқларини таъминлаши шарт. Улар ишларнинг ўз вақтида кўриб чиқилишини таъминлаши зарур.

Судьялар ахлоқий ёки касбий масъулиятини бузса, жамиятда суд тизимига ишонч сусаяди.

Хулоса қилиб айтганда, судьяларнинг ахлоқий ва касбий масъулияти адолатли жамият қуришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ахлоқий юксаклик ва касбий масъулият судьянинг фаолиятини самарали қилади ва жамиятнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлайди. Судьялар қонун устуворлигини таъминлашда ўзининг адолатли ва холис фаолияти билан намуна бўлиши лозим.

И.ХОЛОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

А.Нарзуллаев

Бухоро туманлараро маъмурий суди судья ёрдамчиси

СУД ЭТИКАСИ: ЗАМОНАВИЙ ТАЛҚИН ВА АМАЛИЁТ

Суд этикаси — судьялар ва суд тизими ходимлари фаолиятидаги ахлоқий тамойиллар ва профессионал стандартлар мажмуасидир. У адолат, қонун устуворлиги ва жамиятда суд тизимига ишончни таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Замонавий шароитда суд этикаси нафақат судьялар шахсий хулқ-атворига, балки суд жараёнининг умумий шаффофлиги ва адолатлилигига ҳам боғлиқдир.

Судьялар қарор қабул қилишда шахсий фикрлар, манфаатлар ёки ташқи таъсирлардан холи бўлиши керак. Адолат ва қонун устуворлиги суд этикасининг устунидир. Улар ўз қарорларини қонунлар ва далилларга асослаб чиқариши лозим.

Суд жараёнлари шаффоф ва тушунарли бўлиши, суд тизимига нисбатан жамоатчилик ишончини мустаҳкамлашга қаратилган бўлиши зарур.

Судьялар иш жараёнида томонлар, ҳамкасблар ва суд ходимларига нисбатан ҳурмат билан муносабатда бўлиши, профессионаллик стандартларига риоя қилиши лозим.

Замонавий суд этикаси инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро стандартларга мос равишда ишлаб чиқилиши ва қўлланилиши керак. Бунда БМТ, Европа Иттифоқи ва бошқа халқаро ташкилотларнинг тавсиялари инобатга олинади.

Хулоса қилиб айтганда, суд этикаси замонавий жамиятда адолатли ва қонуний суд тизимини таъминлашнинг асосий пойдеворидир. Судьялар ўз фаолиятида адолат, холислик ва ахлоқ тамойилларига қатъий амал қилиши жамиятда қонун устуворлигини таъминлашнинг муҳим кафолати ҳисобланади.

М.Мансуров

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

И.ХОЛОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

СУД ҲУЖЖАТЛАРИ: БАРЧА УЧУН МАЖБУРИЙ

Суд ҳужжатлари қонун устуворлигини таъминлашда асосий восита бўлиб, уларни бажариш ҳар бир шахс, ташкилот ва давлат органлари учун мажбурийдир. Бу Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳам кафолатлаб қўйилган. Суд ҳужжатлари ижро этилиши орқали қонун ҳужжатларининг амал қилиши таъминланади. Суд қарорлари адолатни тиклаш ва ҳар бир фуқаронинг қонуний ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун хизмат қилади. Суд ҳужжатларининг бажарилиши жамиятда қонунчиликка риоя қилиш ва ижтимоий тартибни сақлашни таъминлайди. Суд ҳужжатлари ижросини бажармаслик қонунчиликка мувофиқ маъмурий ёки жиноий жавобгарликка тортиш учун асос бўлади. Суд қарорлари ижро этилганда ҳар бир шахснинг ҳуқуқлари ҳимоя қилинади, қонун устуворлиги тарғиб қилинади ҳамда жамиятда қонун устуворлигини таъминлашга ёрдам беради.

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, суд ҳужжатлари барча учун мажбурий бўлиб, уларнинг бажарилиши қонунчиликнинг асосий талабларидан биридир. Суд қарорлари ва ҳужжатларини ижро этиш орқали адолат тикланади, қонун устуворлиги таъминланади ва жамиятда тартиб-интизом сақланади. Барча шахслар, ташкилотлар ва давлат органлари суд ҳужжатларига ҳурмат билан ёндашишлари ва уларни ўз вақтида бажаришлари лозим. Адолатли жамиятнинг асоси қонун ва суд қарорларининг амалда ижро этилишидир.

Б.САМИЕВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

И.ХОЛОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

СУД ҲОКИМИЯТИ – ҚОНУН УСТУВОРЛИГИНИНГ КАФОЛАТИ

Суд ҳокимияти ҳар қандай демократик жамиятнинг ажралмас қисмидир. У қонун устуворлигини таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, жамиятда адолатни қарор топтириш учун хизмат қилади. Суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва самарали фаолияти жамиятда қонунбузарликларнинг олдини олиш ва барқарорликни таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.

Суд ҳокимияти жамиятда қонунларнинг тенг ва адолатли татбиқ этилишини таъминлайди.

Судлар низоларни ҳал қилишда адолатли қарорлар чиқариш орқали жамиятда ишонч ва тинчликни таъминлайди. Суд ҳужжати жамиятдаги ҳар қандай низонинг ҳал этилишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Суд ҳокимияти фуқароларнинг қонуний ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг асосий кафолати ҳисобланади.

Демократик жамиятда суд ҳокимияти қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятдан мустақил бўлади. Бу мустақиллик қонун устуворлигини сақлаш ва ҳокимиятлар ўртасидаги мувозанатни таъминлашнинг муҳим шартларидан биридир.

Шунингдек, суд ҳокимиятининг мустақиллиги қонун устуворлигини таъминлашнинг асосий кафолати ҳисобланади. Судьялар фақат қонунга асосланган ҳолда қарор қабул қилишади.

Қонун устуворлигини таъминлаш учун жамиятда ҳуқуқий саводхонликни ошириш муҳим аҳамиятга эга.

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, суд ҳокимияти қонун устуворлигини таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Адолатли, мустақил ва шаффоф суд тизими жамиятда тинчлик, барқарорлик ва тараққиётнинг асосий кафолати ҳисобланади. Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш йўналишида амалга оширилаётган ислоҳотлар қонун устуворлигини мустаҳкамлашга ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга хизмат қилади.

И.ХОЛОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

Д.АБДУЛЛАЕВ

Бухоро вилоят маъмурий суди судья катта ёрдамчиси

СУД: ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИНИ ҲИМОЯ ҚИЛАДИ

Инсон ҳуқуқлари ҳар бир инсоннинг қадр-қиммати ва эркинлигини ҳимоя қилишга қаратилган қонун ва тамойиллар мажмуасидир. Судлар инсон ҳуқуқларининг ҳимоячиси сифатида адолатли жамият қуришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Суд тизими фуқароларнинг қонуний манфаатларини таъминлаш, қонунбузарликлардан ҳимоя қилиш ва адолатни қарор топтириш вазифасини бажаради.

Судлар қонун устуворлигини ва инсон ҳуқуқларини таъминлашда қонунларнинг ҳар бир шахсга тенг ва адолатли татбиқ этилишини таъминлайди. Бу инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий кафолати ҳисобланади.

Агар инсоннинг қонуний ҳуқуқлари бузилган бўлса, суд тизими ушбу ҳуқуқларни тиклашда муҳим рол ўйнайди. Ҳуқуқларни бузган шахс ёки ташкилотларга нисбатан қонуний чоралар кўриш орқали адолат қарор топтирилади.

Судлар жамиятдаги ижтимоий низоларни ҳал қилиш ва адолатни қарор топтириш орқали барқарорликни таъминлайди.

Ҳар бир инсон ўз ҳуқуқлари бузилганда судга мурожаат қилиш имконига эга. Суд жараёни фуқароларнинг ҳақ-ҳуқуқларини тиклашда асосий майдон ҳисобланади.

Судлар инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда адолатли, шаффоф ва қонуний жараённи таъминлаши зарур. Барча тарафлар тенг имкониятларга эга бўлиши лозим.

Судлар инсон ҳуқуқлари бўйича омбудсман идораси билан ҳамкорлик қилиб, ҳуқуқлар бузилишининг олдини олишда иштирок этади.

Суд жараёнларининг шаффоф ва очиқ бўлиши фуқароларнинг ишончини мустаҳкамлайди ва ҳуқуқий ҳимояни кучайтиради.

Хулоса қилиб айтганда, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш суд тизимининг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади.

Б.Самиев

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

И.Холов

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ: ТАРАҚҚИЁТНИНГ АСОСИ

Қонун устуворлиги жамиятда адолатни таъминлаш, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва иқтисодий-ижтимоий тараққиётни таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Бу принцип давлатнинг бошқарув тизимида қонунларнинг устуворлигини кафолатлайди ва ҳар бир шахс қонун олдида тенг бўлишини таъминлайди.

Қонун устуворлиги жамиятда адолатни қарор топтиришнинг асосидир. Қонунлар барчага бир хил татбиқ этилганда, инсонлар ўзларини ҳимояланган ва хавфсиз ҳис қиладилар. Бу эса жамиятда тенглик ва ўзаро ишонч муҳитини яратади.

Қонун устуворлиги иқтисодий ривожланиш учун зарур асос ҳисобланади. Инвесторлар ва тадбиркорлар қонунлар асосида ҳимояланишларига ишонч ҳосил қилган жойда улар инвестиция киритишга тайёр бўладилар. Бу янги иш ўринлари яратиш, инфратузилмани ривожлантириш ва иқтисодий фаолликни оширишга ёрдам беради.

Қонун устуворлиги инсон ҳуқуқларининг кафолати сифатида намоён бўлади. Ҳар бир шахс ўз ҳуқуқлари ва эркинликлари қонун билан ҳимоя қилинишини билганида, жамиятда ижтимоий барқарорлик ва фуқаролик фаоллиги шаклланади.

Қонун устуворлиги демократиянинг пойдеворидир. Ҳокимият органлари фаолиятини қонун доирасида олиб борганида, жамиятда манфаатлар мувозанати таъминланади, коррупцияга қарши кураш самарали бўлади ва фуқароларнинг давлатга ишончи ортади.

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, қонун устуворлиги давлат ва жамият ривожланишининг асосидир. У инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, иқтисодий барқарорликни таъминлаш ва демократик жараёнларни мустаҳкамлашда ҳал қилувчи роль ўйнайди.

Г.МУЛЛАБАЕВА

Бухоро вилоят маъмурий суди судьяси

И.ХОЛОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: МИЛЛИЙ ВА ХОРИЖИЙ ТАЖРИБА

Коррупция — бу жамиятнинг сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий тараққиётига жиддий тўсқинлик қиладиган глобал муаммо. Унинг олдини олиш учун турли мамлакатларда самарали чоралар кўрилаётган бўлса-да, ҳар бир давлатнинг тажрибаси ўзига хосдир. Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш давлат сиёсатининг муҳим йўналишига айланиб, хорижий мамлакатларнинг илғор тажрибалари асосида янада такомиллашиб бормоқда.

Хусусан, Ўзбекистонда «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги қонун қабул қилинган. Бу қонун коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий асосларини белгилаб, давлат органлари, хусусий сектор ва фуқаролар учун аниқ мажбуриятлар жорий қилган.

Давлат бошқарувида шаффофлик ва ошкораликни таъминлаш учун электрон ҳукумат тизими жорий қилинди. Ҳужжатларнинг рақамлаштирилиши орқали бюрократик тўсиқларни камайтиришга эришилди.

Бундан ташқари, Ўзбекистонда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ташкил этилган бўлиб, у давлат бошқарувидаги коррупция ҳолатларини текшириш ва олдини олишга ихтисослашган.

Коррупцияга қарши курашишга йўналтирилган тарғибот тадбирлари ва ўқув курслари орқали аҳолининг ҳуқуқий онги оширилмоқда.

Коррупцияга қарши курашишда хорижий тажриба ҳам муҳим аҳамиятга эга. Жумаладан:

-Сингапурда 1960 йилларда қабул қилинган Коррупцияга қарши курашиш тўғрисидаги қонун барча давлат ходимлари ва мансабдор шахсларга қатъий жавобгарликни жорий қилган. Коррупцияга қарши тергов бюроси мустақил орган сифатида фаолият юритиб, ҳар қандай даражадаги коррупция ҳолатларини текширади.

-Швецияда давлат органлари иши тўлиқ ошкора бўлиб, ҳар бир фуқаро маълумотга осонгина кириш имконига эга. Бу қонунбузарликларнинг олдини олишда самарали усул ҳисобланади.

-Жанубий Кореяда коррупцияга қарши электрон ҳукумат тизимлари жорий қилинган. Барча давлат хизматлари рақамли платформа орқали амалга оширилади, бу эса инсон омилини минималлаштиришга ёрдам беради.

-Германияда мансабдор шахслар учун қатъий ҳуқуқий жавобгарлик белгиланган. Давлат ходимлари молиявий операциялари ва мулкка доир маълумотлари доимий равишда текшириб борилади.

-Грузияда давлат хизматларини минималлаштириш ва автоматлаштириш орқали коррупция сезиларли даражада камайтирилган. Фуқароларга хизмат кўрсатиш марказлари яратилиб, бюрократик тўсиқлар олиб ташланган.

Хулоса, қилиб айтганда коррупцияга қарши курашда миллий ва хорижий тажрибаларнинг ўзига хос жиҳатларини ўрганиш ҳам самарали натижа беради. Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотлар хорижий мамлакатларнинг илғор тажрибаларини ҳисобга олган ҳолда ривожланмоқда. Самарали қонунчилик, шаффофликни таъминлаш ва жамоатчилик иштирокини кучайтириш коррупцияга қарши курашда асосий омил ҳисобланади. Қонун устуворлиги ва адолатли тизим орқали коррупция даражасини сезиларли даражада пасайтириш мумкин.

И.ХОЛОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

М.МАНСУРОВ

Бухоро туманлараро маъмурий суди судьяси

Skip to content