Матбуот хизмати – 2 sahifasi – Бухоро вилоят маъмурий суди

СУД ТИЗИМИ, ДАВЛАТ ОРГАНЛАРИ ВА ФУҚАРОЛАР ЎРТАСИДАГИ МУНОСАБАТЛАРДА АДОЛАТЛИЛИК

Ўзбекистон суд тизими, давлат органлари ва фуқаролар ўртасидаги муносабатлар жамиятнинг ҳуқуқий ривожланишини белгиловчи энг муҳим тамойиллар асосида шаклланади. Мустақиллик йилларида суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар давлат ҳокимияти тармоқларининг ўзаро мувозанатини таъминлаш, одил судловнинг чинакам кафолатларини яратиш ҳамда фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилди. Бугун суд тизими нафақат қонун ижросининг таъминловчиси, балки жамиятда адолат, тенглик ва ҳуқуқий маданиятни шакллантирувчи марказий институт сифатида алоҳида ўрин эгаллайди.

Суд органларининг асосий вазифаси – ҳуқуқи бузилган фуқароларнинг шаъни ва қадр-қимматини тиклаш, низоларни қонуний тартибда ҳал этиш, ҳар қандай масалада холис ва мустақил ёндашувда туришдир. Шу боис суд тизими давлат ҳокимиятининг алоҳида, мустақил тармоғи сифатида фаолият юритади. Бу мустақиллик суд қарорларининг адолатли чиқишини таъминлайди, бошқа давлат органлари ёки мансабдор шахсларнинг таъсиридан ҳимоя қилади. Судлар фақат қонун ва виждон асосида ҳукм чиқаради, бу эса давлат бошқарувидаги адолат тамойилларининг амалда ишлашига хизмат қилади.

Давлат органлари ва суд тизими ўртасидаги муносабатлар ҳам ўзига хос ҳуқуқий меъёрларга эга. Давлат идоралари, қандай мавқега эга бўлишидан қатъи назар, суд томонидан белгиланган тартиблар ва талабларни бажариши, судга мурожаатлар бўйича барча зарур маълумотларни ўз вақтида тақдим этиши шарт. Бу тартиб давлат бошқарувида шаффофлик, жавобгарлик ва тартибни таъминлайди. Судлар эса ўз навбатида давлат органларининг қарор ва хатти-ҳаракатлари устидан назорат функсиясини бажаради. Фуқаролар томонидан маъмурий органларнинг қарорлари бўйича берилган шикоятларнинг кўриб чиқилиши, уларни қонунийлик нуқтаи назаридан ўрганиш, зарур бўлса, уларни бекор қилиш ёки ўзгартириш – давлат органлари фаолиятида интизом, қонунийлик ва масъулиятни мустаҳкамлайди. Бу жараён давлат ҳокимияти тизимида мувозанатни сақлайди, яъни ўзаро назорат ва мувозанат принципи амалда ишлашига имкон яратади.

Суд тизими ва фуқаролар ўртасидаги муносабатлар эса жамиятда адолатга бўлган ишончнинг мезони десак адашмаган бўламиз. Ҳар бир фуқаро, ким бўлишидан қатъи назар, суд ҳимоясига мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Судлар томонидан бу ҳуқуқнинг таъминланиши, аризаларни қабул қилишдан тортиб суд мажлисларини ўтказишгача бўлган жараёнларнинг очиқ ва шаффоф бўлиши адолатнинг кўринадиган бўлишини таъминлайди. Суд жараёнларининг асосий қоида сифатида очиқ ўтказилиши ҳам фуқароларнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлайди.

Суд ходимларининг бу жараёндаги ўрни алоҳида аҳамиятга эга. Суд ходими – суд тизимининг юзидир. Унинг ҳар бир муомаласи, сўзи, хизмат маданияти, холислиги ва эътиборлилиги фуқароларнинг судга бўлган муносабатини белгилайди. Суд жараёнларининг тўғри ташкил этилиши, протсессуал ҳужжатларнинг аниқ расмийлаштирилиши, тарафларга бирдек муносабатда бўлиш, уларнинг ҳуқуқларини тушунтириш, суд залидаги тартиб-интизомни таъминлаш – суд ходимларининг бевосита бурчидир. Суд тизими қанчалик мустақил бўлмасин, жараён қанчалик мукаммал ташкил этилмасин, фуқароларга кўрсатиладиган муносабатнинг одоб-ахлоқ меъёрларига мослиги доимо биринчи ўринда туради.

Суд тизими, давлат органлари ва фуқаролар ўртасидаги ўзаро ҳурмат, ишонч ва қонунийликка асосланган муносабатлар жамиятда ҳуқуқий маданиятнинг юксалишига олиб келади. Фуқароларнинг ўз ҳуқуқларидан хабардорлиги ортиши, давлат органларининг қонуний фаолият юритиши ва суд тизимининг адолатни таминлаши жамият тараққиётининг бош омилларидан биридир. Бугунги кунда мамлакатимизда суд тизимини янада такомиллаштириш, суд-ҳуқуқ ислоҳотларини чуқурлаштириш, одил судловнинг чинакам кафолатларини яратиш борасида кенг кўламли ишлар олиб борилмоқда. Бу ислоҳотларнинг марказида эса инсон манфаатлари, унинг ҳуқуқ ва эркинликларининг ишончли ҳимояси туради.

Адолатни таъминлаш йўлида суд тизимининг масъулияти ниҳоятда юксаклигини англаб етишимиз керак. Суд ходимлари эса бу тизимнинг ички таянчи, одил судловнинг амалда намоён бўлишига хизмат қилувчи фидойи инсонлардир. Уларнинг ҳар бир меҳнати – инсон тақдирига, давлат манфаатига, жамият барқарорлигига бевосита таъсир кўрсатади. Шу боис суд тизимининг ҳар бир бўғини, ҳар бир ходими қонун устуворлиги принципини ўз фаолиятида бош мезон сифатида белгилаши зарур. Фақат шундагина суд тизими, давлат органлари ва фуқаролар ўртасидаги муносабатлар мустаҳкам, адолатли ва ишончли бўлади. Адолат эса жамият тараққиётининг доимий ҳаракатлантирувчи кучи сифатида ўз аҳамиятини ҳеч қачон йўқотмайди.

Бухоро туманлараро маъмурий суди

Архив мудири С.Ғайбуллоев

ШАХСИЙ ҲАЁТ ДАХЛСИЗЛИГИ ҲУҚУҚИНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФ

Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи – бу шахснинг шахсий ҳаёти, оиласи, яшаш жойи ва бошқа шахсий маълумотларига нисбатан давлат ва бошқаларнинг ноҳуш аралашувидан ҳимоя қилиш ҳуқуқидир. Шахсий ҳаёт дахслизлигини таҳлил қилишдан олдин шахсий ҳаёт аслида нималигини тушуниб етиш лозим. Шахсий ҳаёт инсоннинг ўзига хос, фақат ўзи ва яқинлари билиши мумкин бўлган, ташқи аралашувдан ҳимояланган ҳаётий соҳасидир. У ҳар бир инсоннинг дахлсиз ҳуқуқларидан биридир ва уни давлат ҳам, бошқа шахслар ҳам асоссиз равишда бузишга ҳақли эмас. Авваламбор шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқида ҳар ким эркин яшаш ҳуқуқига эга. Бу дегани инсон туғилдики унга бериладиган табиий ҳуқуқи яъни шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи ҳимоя қилиниши ва шахс бу ҳуқуқидан фойданиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 31-моддасида кўрсатилишича: “Ҳар бир инсон шахсий ҳаётининг дахлсизлиги, шахсий ва оилавий сирга эга бўлиш, ўз шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга.” Ҳозирги кунда халқаро миқёсда ҳам инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлигини ҳимоя қилишнинг янги усуллари жорий қилинмоқда.

Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқини таҳлил қилишга уринишлар миллий ва хорижий олимлар орасида мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бир ўзининг муаллифлик таърифи билан тушунтиришга ҳаракат қилган.

Жумладан миллий олимлардан Ҳ.Раҳмонқулов, “Шахсий ҳаёт дахлсизлиги шахсан фуқаронинг хусусиятларига хос, фақат унинг ўзига маълум бўлиши, бошқалар учун номаълум бўлган ва сир сақланиши керак бўлган унинг ҳаёт тарзи, фаолият усуллари, муомалада бўлиш доираси ва шакллари каби шахсий номулкий ҳуқуқларидан ташкил топади” , деган фикрни илгари суради.

И.И.Насриевнинг фикрича, фуқаро шахсий ҳаётининг дахлсизлиги ва сири унга ўзининг индивидуал турмуш фаолиятидаги хулқ-атворини четдан бўладиган аралашувлардан (қонунда аралашувларга йўл қўйилган ҳоллар бундан мустасно) муҳофаза қилиш имконини берадиган шахсий номулкий ҳуқуқларни бериш орқали таъминланади.

Л.О.Красавчикова шахсий ҳаётга бўлган ҳуқуқни “шахснинг индивидуал ҳаёт фаолиятидаги ўзининг хулқ-атворини унинг шахсий ҳаётига қонунда белгиланган ҳоллардан ташқари, бошқа шахслар томонидан ҳар қандай аралашувни истисно этадиган ўзининг хоҳиши бўйича танлаш эркинилиги”сифатида тавсифлайди.

Ўз навбатида, Р.Смит “прайвеси” “ўзи ҳаёт кечирадиган ҳудудни” (турар-жой, эгалик назарда тутилмоқда), “ўз шахсини”, “ўзи ҳақидаги ахборотни” назорат қилиш ҳуқуқи сифатида кўради.

Фуқаронинг шахсий ҳаёт дахлсизлигига бўлган ҳуқуқи унинг индивидуал турмуш тарзи, ҳаёт фаолиятидаги хатти-ҳаракатлари, юриш-туришларига бошқаларнинг ўзбошимчалик билан аралашишидан ўзларини сақлашни талаб қилади.

Юқоридагилардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқининг моҳияти қуйидаги асосий жиҳатлардан, яъни шахсий ҳаётни ҳимоя қилиш – оиласини, уй-жойини ҳимоя қилиш, шахсий маълумотлар ҳимояси, ўзини эркин ифода этиш ҳуқуқи, яъни сўз, виждон эркинлиги ҳуқуқларидан иборат. Шахсий ҳаётни ҳимоя қилиш – шахсий ҳаётидаги масалалаларга ҳеч кимнинг аралашмаслиги, унинг маълумотларининг нотўғри ишлатилмаслигини таъминлашни ўз ичига олади. Шахснинг яшаш тарзи, ўзининг оила аъзолари, унинг кўрсатган фаоллиги ёки маълумоти давлат органлари ёки бошқа ташкилотлар томонидан махфий сақланиши керак. Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи фуқаролик ҳуқуқида айни бир модда шаклда муҳофаза қилинмаган. Бу ҳуқуқ шахсий номулкий ҳуқуқлар қаторида ўрганилади. “Фуқаролик ҳуқуқи томонидан тартибга солинадиган мулкий кўринишда бўлмаган шахсий ҳуқуқий муносабатлар икки турга: мулкий муносабатлар билан боғлиқ бўлган шахсий муносабатларга ва мулкий муносабатлар билан боғлиқ бўлмаган шахсий номулкий муносабатларга бўлинади”. Шахсий номулкий муносабатларга олимлар ва шу соҳа мутахассислари ҳар хил ёндашиб, турлича гуруҳларга бўлишади. Улар ўзларининг илмий ишлари, мақолалари, илмий дисертатсияларининг мақсад ва вазифаларига қараб шахсий номулкий муносабатларни турли гуруҳларга таснифлаган ҳолда ўрганишади. Тадқиқотчи сифатида Зокировнинг бу ҳақидаги назарий ёндашувларига қўшилиш мумкин. Шахсий номулкий муносабатларни мулк билан боғлиқ бўлган ва мулк билан боғлиқ бўлмаган муносабатлар каби икки гуруҳга бўлиб ўрганиш анча осон ва тушунарли бўлади. Энди эса шахсий ҳаёт дахлсизлигининг асосий негизини тушунтирадиган бўлсак, барча шахсий номулкий муносабатлар шахсий ҳаёт билан боғлиқ. Шунинг учун ҳам шахсий ҳаёт дахлсизлигига ҳуқуқига оид барча маълумотлар шахсий ҳаёт маълумотарига киради. Ҳар қандай ҳуқуқ соҳаси 3 та таркибий элементдан ташкил топгани сингари, шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи ҳам объекти, субъекти ва мазмунига эга. Шахсий дахлсизлик, яшаш ҳуқуқи, шахсий ва оилавий сир, номга, тасвирга,овозга бўлган ҳуқуқ сингари бир қатор ҳуқуқлар шахсий ҳаёт дахсизлиги ҳуқуқининг объекти ҳисобланади. Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқининг субъектларига тўхталадиган бўлсак, бир қанча миллий ва хорижий олимларнинг тадқиқотларида жисмоний шахслар, юридик шахслар, ҳаттоки давлатни ҳам субъект сифатида киритишган. Лекин шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқида деярли барча масала ҳаёт билан боғлиқ бўлганлиги боисидан кўп ҳолларда асосий субъект жисмоний шахслар бўлади. Инсоннинг шаъни , қадр-қиммати эса шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқининг мазмунини ташкил қилади. Шахсий ҳуқуқ ва эркинликлар тартиби Конституцияда яшаш ҳуқуқи билан бошланади. Бу асосий, инсоннинг табиий ҳуқуқи, шахснинг дахлсизлиги кафолатидир. Табиий ҳуқуқ дейилишига сабаб эса, бу ҳуқуқ инсонга туғилганидан тақдим этилган ажралмас ҳуқуқи ҳисобланишидир. Эркин яшаш ҳуқуқининг мавжудлиги шахснинг шаъни, қадр-қиммати, шахсий эркинлик ва дахлсизлик ҳуқуқларидан фойдалана олиш имкониятини беради. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида давлат томонидан инсон ҳаёти учун яхши муҳитни яратиш ва шахс шаънини ҳимоялаш мажбурияти намоён қилинган. Конституцияга бундай тарбиявий-ахлоқий омиллар амалий маънога эга, яъни шахс ғоясини жамиятнинг энг юқори қадрияти сифатида эътироф этади. Ўлим жазосини бекор қилиниши, инсон ҳуқуқларининг халқаро стандартлари, Республика қонунчилигида ва амалиётида қўлланилаётганлигининг яққол тасдиғидир.

Шахсий маълумотларнинг эгаси розилигисиз йиғиш, сақлаш ва қайта ишлаш ҳолатлари махфийликка тажовузларга ва шахсий маълумотларни суистеъмол қилинишига олиб келиши мумкин. Нотўғри шахсий маълумотларни, ёлғон ёки янглиш маълумотларнинг тарқатилиши эса шахсларнинг обрўсига салбий таъсир қилади ва турли оқибатларни келтириб чиқариши мумкин. Бундай ҳуқуқбузарликлар учун ҳуқуқий ёрдам кўпинча чекланган ёки самарасиздир. Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқининг моҳияти ҳам айнан шахсий маълумотларни сақлаш, ҳимоя қилишдан иборат. Инсоннинг шаъни , қадр-қиммати эса шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқининг мазмунини ташкил қилади. Бу ҳуқуқнинг мазмун моҳияти инсоннинг қадрланиши ҳамда эркин яшаши учун тўсиқлардан ҳимоя қилишдан иборат. Киберҳужумлар ва маълумотларнинг ўғирланиши, интернетда маълумотларнинг ўғирланиши ва бошқа турдаги хавфсизлик таҳдидларига қарши етарли ҳимоя чоралари кўрилмаслиги шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқига путур етказади. Шахсий маълумотлар тез-тез киберҳужумларга учраб, махфий маълумотларнинг бузилишига олиб келади. Кўпгина ташкилотларда ушбу таҳдидлардан ҳимояланиш учун мустаҳкам хавфсизлик чоралари мавжуд эмас, бу эса шахсий маълумотларни ўғирлаш ва нотўғри фойдаланишга қарши ҳимояни қийинлаштиради. Профессор А.Ниёзовани таъкидлашича: “Шахс дахлсизлигига, номга, турар-жой дахлсизлигига, ўз қиёфаси ва тасвирига, тиббий сирлар, адвокатлик сири, фарзандликка олиш сири, ёзишмалар ва телефондаги сўзлашувларга бўлган ҳуқуқлар бузилганда қонун чиқарувчи ҳимоя эълон қилади, бироқ, жавобгарлик чораларини деярли белгиламайди, айбдорлар шахсий ёки мулкий характерда ҳеч қандай қўшимча бурчларга, ноқулайликларга дучор бўлмайди” . Бу каби фикрлар ҳамон ўз тасдиғини топиб келмоқда. Шунинг учун ҳам шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқига кўпчилик беъетибор қарашади. Гўёки бу ҳуқуқлари борлигини эсларидан чиқариб қўйишгандек ёки бу ҳуқуқ ҳамма жойда ҳимоя қилинавермаслиги сабабли, кўпчилик бу ҳуқуқ борлиги ҳақида маълумотга эга эмас деб ўйлаб қоласиз. Ижтимоий тармоқ шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқини хавф остида қолдириши ҳақида кўп қарашлар мавжуд, бироқ ижтимоий тармоқ орқали ўз ҳуқуқини яхши биладиган шахслар бошқаларга шу ҳуқуқларидан фойдаланиш имкониятлари борлигини ўз видеомурожаатлари орқали оммага талқин қилишяпти. Шу орқали кўпчилик билмайдиган ва фойдаланмайдиган ҳуқуқлар амалда ҳам тобора кўп қўлланилишига олиб келмоқда. Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи, умуман олганда, инсоннинг шахсийлигини, эркинлигини ва хавфсизлигини таъминлашга қаратилган. Бу ҳуқуқ нафақат давлат, балки жамият аъзоларининг бир-бирига бўлган ҳурматини таъминлаш учун зарур. Ҳар бир инсоннинг ўз ҳаётини ва махфийлигини сақлаш ҳуқуқи жамиятдаги тинчлик, эркинлик ва адолатни ўрнатишдаги асосий восита ҳисобланади.

Бухоро туманлараро маъмурий суди

Архив мудири С.Ғайбуллоев

Davlat ramzlari – xalqning sha’ni, g‘ururi va suverenitetining timsoli

Ҳар бир мустақил давлатнинг ўзига хос рамзлари бўлади. Бу рамзлар нафақат давлатнинг ташқи кўринишдаги белгиси, балки унинг тарихий тажрибаси, миллий руҳияти, маънавий қадриятлари ва дунёқарашининг мужассам ифодасидир. Давлат рамзлари орқали халқнинг ўзлигини англаш, бирликка интилиш, ватанпарварлик туйғуларини мустаҳкамлаш жараёни янада кучаяди. Ўзбекистон мисолида ҳам давлат рамзлари юксак ҳурмат, эҳтиром ҳамда фахр билан қабул қилинади. Чунки улар ўзбек халқининг минг йиллик тарихини, мустақиллик учун олиб борилган курашларини ва бугунги кунга келиб қўлга киритилган улкан ютуқларини ёрқин акс эттиради.

Давлат герби ҳақида тўхталар эканмиз давлат герби ўзида давлатимизнинг тарихий ва табиий бойликларимизни акс эттирилганини гувоҳи бўламиз. Давлат герби – тарих ва табиат уйғунлиги десак ҳам янглишмаган бўламиз. Ўзбекистон Республикасининг Давлат герби мамлакат рамзлари орасида алоҳида ўрин тутади. Гербнинг марказида қанотларини кенг ёзган Ҳумо қуши тасвирланган. Ҳумо халқимиз тасаввурида эзгулик, бахт, эркинлик ва фаровонлик тимсоли сифатида қадимдан эъзозлаб келинган. Унинг қанотлари халқнинг эркинликка интилиши, мустақил фикр юритиши ва мустаҳкам тинчлик истагини ифодалайди. Герб атрофига ғалла бошоқлари ва пахта новдалари ўралиб туради. Ғалла – серҳосиллик, тўкинчилик ва меҳнаткаш халқнинг роҳат-фаровонлигини англатади. Пахта эса Ўзбекистоннинг иқтисодий ҳаётида муҳим ўрин тутадиган, халқнинг меҳнатсеварлигини ифодалайдиган рамз ҳисобланади. Герб тепасида эса саккиз қиррали юлдуз жойлашган бўлиб, унинг марказида ярим ой ва юлдуз тасвирланган. Бу белгилар халқнинг тарихий илдизлари, диний ва маданий анъаналари билан чамбарчас боғлиқ. Шунингдек, герб юзидада тасвирланган Ўзбекистон харитаси ҳам мамлакатнинг бутунлигини, ҳудудий яхлитлигини ва суверенитетини англатади. Қуёш нури эса доимо тараққиёт, янгиланиш ва ёруғ келажак сари интилиш рамзи сифатида талқин этилади. Шу тариқа, герб ўзида табиат, меҳнат, тарих, маънавият ва мустақиллик ғояларини уйғун ҳолда мужассам этган.

Давлат байроғи – тинчлик, эркинлик ва умид рамзи ҳисобланади. Давлат байроғи – юртда яшовчи ҳар бир фуқаро учун энг муқаддас тимсоллардан бири. Ўзбекистон байроғи уч рангдан иборат: мовий, оқ ва яшил чизиқлар. Мовий ранг – осмон мусаффолиги ва ҳаёт манбаи бўлган сув билан боғлиқ. У туркий халқларга хос ранг сифатида миллий ўзликни ифодалайди. Оқ ранг – тинчликнинг, покликнинг, адолатнинг ва ҳалолликнинг тимсоли. Яшил эса табиат, янгиланиш, навқиронлик ва ишончни ифодалайди.

Байроқнинг чап юқори қисмида жойлашган 12 та юлдуз ва ярим ой эса ўзига хос маъно касб этади. Ярим ой кўп асрлик тарихимизда эзгулик ва янгиланиш тимсоли бўлиб келган. Ўн икки юлдуз эса мукаммаллик, юксаклик ва абадийлик ғояларини англатади. Шу билан бирга, у халқимизнинг қадимги тақвим анъаналарига ҳам уйғун келади. Байроқ ранглари ўртасидаги қизил чизиқлар эса куч, ҳаётийлик ва барча рангларни бир-бирига боғлаб турувчи бирликни ифодалайди.

Бугунги кунда Ўзбекистон байроғи халқаро майдонларда, дунёнинг кўплаб ташкилотлари ва мусобақаларида қад ростлаб турибди. Спортчиларимиз ғалаба қозонганида, байроғимиз баланд кўтарилиши халқимизга ғурур бағишлайди. Шу боис байроқ фақат матодан иборат белги эмас, балки халқнинг фахри ва ор-номуси ҳисобланади.

Давлат мадҳияси – халқнинг руҳий қудратидир. Ўзбекистон Республикасининг давлат мадҳияси ватанни мадҳ этувчи, унинг тарихини, бойлигини, келажакка ишончини тараннум этувчи юксак маънавий куйдир. Мадҳиянинг матни Абдулла Орипов қаламига мансуб бўлиб, мусиқаси Мутал Бурҳонов томонидан яратилган. Унинг ҳар бир мисраси халқнинг юрагини жунбушга келтиради, Ватанга муҳаббат, садоқат, жасорат ва бирлик туйғуларини кучайтиради. Мадҳияда Ўзбекистоннинг гўзал табиатига, меҳнаткаш халқига, буюк тарихига ва миллий қадриятларига юксак баҳо берилади. Айниқса, “Ўзбекистон — ватаним маним!” деган сатрлари ҳар бир фуқаро қалбида ғурур уйғотади. Мадҳиянинг янграши расмий тадбирлар, халқаро учрашувлар ва муҳим маросимларнинг ажралмас қисми бўлиб, давлат суверенитетининг асосий рамзларидан бири сифатида ҳурмат билан эъзозланади.

Мустақил бўлган маамлакат учун Давлат рамзларининг аҳамияти жуда муҳим ўрин тутади. Давлат рамзлари фақат расмий ҳужжатлар ёки биноларда акс этадиган белгилар эмас. Улар халқнинг маънавий қудрати, миллий ўзлиги, мустақилликка бўлган ишончи ва садоқатининг ифодаси сифатида катта аҳамиятга эга. Рамзларни ҳурмат қилиш — Ватанни ҳурмат қилиш демакдир. Шу боис давлат рамзларидан фойдаланиш, уларни асраш ва уларга муносиб муносабатда бўлиш ҳар бир фуқаронинг бурчидир. Мактабларда, олий ўқув юртларида ва жамоат жойларида давлат рамзларини ўрганиш, уларнинг маъноси ва тарихини ёшларга тушунтириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Чунки рамзлар орқали ёш авлодда ватанпарварлик, бирдамлик ва масъулият туйғулари шаклланади. Рамзлар халқни бирлаштиради, келажакка ишонч бағишлайди ва ҳар бир кишига ўз юртининг бир бўлаги эканини эслатади.

Хулоса қилиб айтганда, давлат рамзлари – ҳар бир миллатнинг тарихий хотираси, ўзига хослиги ва суверенитетининг энг муҳим белгиларидир. Ўзбекистоннинг герби, байроғи ва мадҳияси халқнинг буюк маънавий меросини, мустақиллик учун кураш йўлини, келажакка бўлган ишончини ўзида мужассам этади. Уларни ҳурмат қилиш, қадрлаш ва асраш ҳар биримизнинг ватан олдидаги бурчимиздир. Чунки давлат рамзлари – халқнинг шаъни, ғурури ва ор-номуси демакдир.

Бухоро туманлараро маъмурий суди

Архив мудири С.Ғайбуллоев

KORRUPSIYAGA QARSHI KURASH – ADOLAT VA QONUN USTUVORLIGI YO‘LIDAGI ASOSIY BOSQICH

Коррупсия ҳар қандай жамиятнинг сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий тузумига жиддий зарар етказадиган, давлатнинг тараққиётини секинлаштирадиган ва фуқароларнинг давлат органларига бўлган ишончини заифлаштирадиган энг хавфли иллатлардан биридир. Бугунги глобаллашув шароитида коррупсияга қарши курашиш нафақат айрим давлатларнинг ички вазифаси, балки бутун дунё ҳамжамиятининг долзарб муаммосига айланган. коррупсия кўлами қанчалик кенг бўлса, жамиятдаги ҳуқуқий онг, адолат принциплари ва қонун устуворлигининг қадри шунчалик пасайиб боради. Шу боисдан, айниқса суд тизими ходимлари учун коррупсияга қарши курашиш доимий эътибор марказида бўлиши, ҳар бир хизмат вазифасида ҳалоллик ва шаффофлик мезонлари устувор бўлиши зарур.

Бугунги кунда Ўзбекистон давлат сиёсатида коррупсияга қарши кураш энг асосий стратегик йўналишлардан бири сифатида белгиланган. Мамлакатимизда “Коррупсияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонуннинг қабул қилиниши, коррупсияга қарши курашиш агентлигининг ташкил этилиши, давлат хизматчиларининг одоб-ахлоқ кодекслари, суд-ҳуқуқ ислоҳотлари, очиқлик ва шаффофликни таъминлаш бўйича қабул қилинган қарорлар бу борадаги сиёсий иродани аниқ кўрсатиб бермоқда. Юртимизда сўнгги йилларда давлат бошқарувида очиқликни ошириш, рақобатбардош ва ҳалол муҳитни шакллантириш, электрон хизматлар тизимини ривожлантириш кенг кўламда давом этмоқда. Буларнинг барчаси коррупсиянинг илдизини қуритишга хизмат қилмоқда.

Коррупсияга қарши курашда энг муҳими, жамиятнинг ҳар бир қатламида ҳуқуқий маданиятни юксалтириш, ҳалоллик тамойилларини кучайтириш ва бефарқликнинг олдини олишдир. Коррупсия фақатгина пора олиш ёки бериш билан чегараланиб қолмайди. У мансабдан суиистеъмол қилиш, таниш-билишчилик, манфаатлар тўқнашуви, давлат ресурсларидан нотўғри фойдаланиш каби кўплаб кўринишларга эга. Бундай иллатларнинг олдини олиш учун давлат хизматчилари, айниқса суд тизими вакиллари юқори мас’улият билан ишлаши, ҳар бир қарорида фақат қонун талаблари ва адолат мезонларига амал қилиши зарур.

Суд ҳокимияти жамиятда адолат тимсоли сифатида намоён бўлади. Агар суд органларида коррупсия илдиз отадиган бўлса, давлатнинг бутун ҳуқуқий тизимига бўлган ишонч заифлашади. Шунинг учун суд тизимида коррупсияга қарши курашиш бошқа барча соҳаларга қараганда янада муҳим, янада масъулиятлидир. Судяларнинг мустақиллиги, ҳалоллиги, холислиги — бу фақат касбий талаб эмас, балки давлатнинг ҳуқуқий тизими барқарорлигининг асосидир. Бугунги ислоҳотлар жараёнида суд тизимини модернизатсия қилиш, судяларнинг малакасини ошириш, уларнинг масъулияти ва жавобгарлигини кучайтириш, суд жараёнларини тўлиқ очиқ ва шаффоф қилиш каби чора-тадбирлар бевосита коррупсияга қарши курашнинг самарали усулларидан ҳисобланади.

Шунингдек, коррупсияни камайтиришда рақамли тизимларнинг аҳамияти жуда катта. Электрон суд тизимлари, онлайн мурожаатлар, автоматлаштирилган ариза тақсимлаш тизими, давлат хизматларининг рақамлаштирилиши инсон омилининг камайишига, демак, коррупсион ҳолатлар эҳтимолининг пасайишига олиб келади. Рақамли технологиялар жараёнларнинг шаффофлигига эришишда муҳим восита бўлиб хизмат қилади. Жараёнлар қанчалик ошкора бўлса, коррупсияга имконият шунчалик кам бўлади. Коррупсияга қарши курашда жамоатчилик назоратининг ўрни ҳам беқиёсдир. Фуқароларнинг давлат органлари фаолияти билан боғлиқ маълумотлардан фойдаланиши, жамоатчилик тингловларининг ўтказилиши, очиқ статистик маълумотлар, журналистлар ва блогерларнинг фаол иштироки коррупсион ҳолатларнинг яширин қолишига йўл қўймайди. Коррупсияга қарши курашда фақат давлат органларининг ҳаракатлари эмас, балки фуқароларнинг фаол позитсияси ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Шунинг учун аҳолида ҳалоллик, ватанпарварлик, қонунларга ҳурмат каби қадриятларни шакллантириш – узоқ муддатли стратегик вазифадир.

Коррупсия илдизини бутунлай йўқ қилиш учун инсон омили устида ишлаш ҳам жуда муҳим. Ҳалоллик вакцинаси, ёшлар онгида коррупсияга нафрат уйғотиш, таълим муассасаларида ҳуқуқий маданиятга бағишланган дарслар, тарғибот тадбирлари – буларнинг барчаси жамиятни соғломлаштиради. Ёш авлод қанчалик ҳалол, мас’улиятли ва қонунга ҳурмат руҳида тарбия оладиган бўлса, коррупсияга қарши курашнинг келажаги шунчалик самарали бўлади.

Суд ходими сифатида коррупсияга қарши курашиш бизнинг касбий ва фуқаролик бурчимиздир. Ҳар бир суд ходими ҳалоллик, поклик ва масъулият уйғунлигида фаолият юритиши лозим. Шахсий манфаатдан йироқ, фақат қонун талабларига асосланган фаолият – энг катта ютуқдир. Суд тизимида фаолият юритаётган ходимлар ўз ишида ҳалоллик мезонлари ва хизмат одоби қоидаларига амал қилган ҳолда, нафақат ўз обрўсини, балки суд тизимининг шаънини ҳам ҳимоя қилади. Шу тариқа, суд органларининг ҳаракати мамлакатда адолат тамойиллари қарор топишига хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, коррупсияга қарши кураш – бу бир кунлик ёки бир йил давомида бажариладиган вазифа эмас. Бу узлюксиз жараён, доимий эътибор, сиёсий ирода, жамият ва давлат органларининг биргаликдаги меҳнатини талаб қиладиган мураккаб тизимдир. Коррупсиянинг ҳар қандай кўринишига муросасиз бўлиш, қонун устуворлигини таъминлаш, адолатни ҳаётнинг асосий мезонига айлантириш – бу давлатимиз тараққиётининг пойдевори ҳисобланади. Шу йўлда суд тизими ходимларининг ҳалоллиги, масъулияти ва фидокорлиги энг муҳим омиллар сирасига киради. Бизнинг асосий мақсадимиз – адолатни қарор топтириш, қонун устуворлигини таъминлаш ва коррупсиясиз келажак барпо этишдир.

Бухоро туманлараро маъмурий суди

Архив мудири С.Ғайбуллоев

9-декабрь “Халқаро коррупцияга қарши курашиш куни”

Бухоро туманлараро маъмурий судида «Очиқ эшиклар куни» ташкил этилиб, судлар фаолиятини очиқлигини таъминлаш, коррупциявий хавф-хатарларнинг олдини олиш ва бартараф этиш, замонавий коррупцияга қарши курашиш тизимларини жорий этиш каби масалаларга эътибор қаратиш, судлар томонидан коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш борасида амалга оширилаётган ишлар тақдимотини ўтказиш, тақдимот давомида жамоатчилик, оммавий ахборот воситалари вакиллари ва блогерлар учун «очиқ мулоқот» шаклидаги муҳокама ва фикр алмашув сессиясини ташкил этилди.

Ўтказилган очиқ мулоқотда Бухоро туманлараро маъмурий судининг раиси А.Бобомуродов, Бухоро туманлараро маъмурий суди судьялари И.Холов, М.Мансуров, А.Умаровлар сўзга чиқишди.

Мамлакатимизда коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири бўлиб, унинг ҳуқуқий асослари, ташкилий тузилмаси ва амалга ошириш стратегияси белгиланди.

Бу борада Ўзбекистон Республикасининг Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Коррупцияга қарши конвенциясига қўшилиши ислоҳотларнинг дастлабки муҳим қадами бўлиб, уни амалга оширишнинг миллий механизми сифатида “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонун, Президентнинг “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг қоидаларини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Ушбу қонун ва қарорлар ўз навбатида мазкур салбий иллатга қарши курашишнинг самарали омили бўлиб, муҳим аҳамият касб этади.

Демократик қадриятлар қарор топиб бораётган бир вақтда давлат хизматчилари томонидан порахўрлик, мансаб мавқеини суиистеъмол қилиш билан боғлиқ жиноятларни содир этилиши ҳокимиятнинг обрўсизланишига, давлатнинг сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий тизимига путур етишига, натижада амалдаги ҳокимиятга нисбатан норозиликка сабаб бўлади. Коррупциянинг маълум бир мамлакатда ривожланиши эса ўша давлатнинг таназзулига олиб келади.

Коррупция бу – мансаб мавқеидан шахсий мақсадларда фойдаланиш билан боғлиқ бўлган жиноят тури ҳисобланади. Оддий халқ орасида коррупция деганда кўпинча давлат амалдорларининг шахсий бойлик орттириш ҳамда давлат, жумладан халқ манфаатлари ва ресурсларига зиён етказиш мақсадидаги порахўрлиги тушунилади. Гап хусусий соҳа тўғрисида кетаётган бўлса, унда одатда йирик кўламдаги порахўрлик ёки хусусий корхона мулкини талон-торож қилиш назарда тутилади.

Аслини олганда коррупция тушунчаси анчайин кенг бўлиб, қуйи табақадан тортиб токи юқори табақа вакилларигача бўлган аҳолининг деярли барча ижтимоий қатламлари, нафақат давлат, балки хусусий соҳаларни ҳам қамраб олади.

Коррупция лотинча “corruptio” – “емирилиш” деган маънони англатади. Этимологик жиҳатдан “коррупция” атамаси “бузиш, пора эвазига оғдириш” деган маънони англатадиган “corruptio” сўзидан келиб чиққан. Юридик энциклопедия муаллифларининг таъкидлашича “коррупция-мансабдор шахслар томонидан уларга берилган ҳуқуқлар ва ҳокимият имкониятларидан шахсий бойлик орттириш учун фойдаланишда ифодаланувчи сиёсат ёки давлат бошқаруви соҳасидаги жиноий фаолиятдир”.

Коррупция ҳаракатларига: амалдор, ҳуқуқни муҳофаза қилиш, суд, солиқ, божхона, таълим, тиббиёт ёки маъмурий муассасалар, шунингдек, ҳар қандай хусусий корхонанинг мансабдор шахсига пора бериш, маҳаллий ёки чет эл амалдори ва халқаро ташкилот амалдорини пора бериш орқали сотиб олиш, давлат мансабдор шахси томонидан мулкни талон-торож қилиш, ғайриқонуний ўзлаштириш ёки ундан ташқари бошқа мақсадда фойдаланиш, шахс томонидан шахсий бойлик орттириш ёки учинчи шахснинг бойиши мақсадида ўз обрўси ёки хизмат мавқеидан фойдаланиш, коррупция ҳаракатларидан даромад олиш, ошна-оғайнигарчилик ёки уруғ-аймоқчилик мисол бўла олади.

Ушбу иллатнинг илдизлари бир неча минг йилларга бориб тақалади. Дастлаб инсонлар бирор-бир мавқега эга бўлиш учун қабила бошлиғи ёки оқсоқолга совға-саломлар ҳадя қилишган. Қимматлироқ совға бу одамни бошқалардан ажратиб турган ва унинг илтимоси ёки талаби сўзсиз қондирилган. Қадим замонлардаёқ коррупцияга қарши қаттиқ жазолар белгиланганлигига қарамасдан, бу ҳамиша ҳам кўнгилдагидек натижа бермаган. Коррупциянинг дастлабки кўринишлари қадимги Шумер давлатида ҳам мавжуд бўлган бўлиб, ушбу иллатга қарши курашиш учун илк қонунлар ишлаб чиқилган. Қадимги диний китобларимиздан “Инжил”да, хусусан мусулмон оламининг муқаддас бўлган “Қуръон” китобида ҳам коррупциянинг илк кўриниши ҳақида сўз юритилиб, унда бировнинг ҳаққига ёки молига хиёнат қилиш қаттиқ қораланган.

Бухоро туманлараро

маъмурий суди раиси: А.Б.Бобомуродов

Бухоро туманлараро

маъмурий суди судьялари: И.И.Холов

А.Н.Умаров

М.М.Мансуров

ХОТИН-ҚИЗЛАРГА НИСБАТАН ЗЎРАВОНЛИКНИ БАРҲАМ ТОПТИРИШ ВА ГЕНДЕР ТЕНГЛИКНИ ТАЪМИНЛАШ — ЖАМИЯТ ТАРАҚҚИЁТИНИНГ МУҲИМ ОМИЛИ

Бугунги кунда дунё миқёсида хотин-қизларнинг жамиятдаги ўрни, уларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, гендер тенгликни таъминлаш масалалари энг долзарб мавзулардан бирига айланди. Оиладаги соғлом муҳит ва хотин-қизларнинг фаровонлиги жамият тараққиётининг асосий кўрсаткичларидан ҳисобланади. Шу боис, мамлакатимизда хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликка қарши курашиш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

Хотин-қизлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш — давлат сиёсати устувор йўналиши

Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида хотин-қизлар масаласини давлат сиёсатининг марказига қўйиш борасида катта ислоҳотлар амалга оширилди. Хотин-қизларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш, уларни қўллаб-қувватлаш ва жамиятдаги фаоллигини ошириш мақсадида қатор қонунлар, дастурлар ва қарорлар қабул қилинди.

“Хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликка барҳам бериш учун бирлашайлик” мавзусида ўтказилаётган республика кампанияси ҳам айнан ушбу мақсадга қаратилган бўлиб, жамиятда зўравонликка нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришни назарда тутади.

Зўравонлик — жамият тараққиётига таҳдид

Хотин-қизларга нисбатан зўравонлик нафақат шахсий ҳаётга, балки оила ва жамият барқарорлигига салбий таъсир кўрсатади. Зўравонлик турлари — жисмоний, психологик, иқтисодий ва гендер асосидаги камситишлардир. Уларнинг ҳар бири хотин-қизнинг шахсий хавфсизлиги, шаъни ва қадр-қимматига даҳл қилади.

Шу сабабли қуйидаги вазифалар муҳим аҳамиятга эга:

аҳоли ўртасида маънавий-маърифий тарғибот ишларини кучайтириш;

ҳуқуқий маданиятни ошириш;

оилаларда низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш усулларини тарғиб қилиш;

зўравонлик қурбонларига психологик ва ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш механизмларини такомиллаштириш.

Давлат идоралари ва суд органларининг масъулияти

Хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликнинг олдини олиш борасида давлат идоралари, айниқса суд органлари зиммасига жиддий вазифалар юкланади. Қонунчилик нормаларининг мазмун-моҳиятини ходимларга етказиш, профилактик тадбирлар ташкил этиш ва амалга оширилган ишлар юзасидан белгиланган муддатларда ахборот тақдим этиш тизим самарадорлигини таъминлайди.

Бу йўналишда қуйидаги ишлар амалга оширилиши зарур:

хотин-қизлар ҳуқуқлари бўйича семинар ва ўқув-кўргазмали тадбирлар ўтказиш;

суд тизими ходимлари ўртасида гендер тенглик бўйича билим ва кўникмаларни ошириш;

зўравонлик ҳолатларини аниқлаш ва бартараф этиш бўйича ҳамкорлик механизмларини кучайтириш;

жамоатчилик ўртасида ҳуқуқий тарғиботни кенгайтириш.

Вилоят маъмурий судининг судьяси Муллабаева Гўзал Мухтаровна

KORRUPSIYA: UNING TARIXIY ILDIZLARI, KORRUPSIYAGA QARSHI KURASH USULLARI

Korrupsiya bu — jamiyatni turli yo‘llar bilan iskanjaga oladigan dahshatli illatdir. Mazkur illat demokratiya va huquq ustuvorligi asoslariga putur yetkazadi, inson huquqlari buzilishiga olib keladi, bozorlar faoliyatiga to‘sqinlik qiladi, hayot sifatini yomonlashtiradi va odamlar xavfsizligiga tahdid soladigan uyushgan jinoyatchilik, terrorizm va boshqa hodisalar ildiz otib, gullashi uchun sharoit yaratib beradi.

Ta’kidlab o‘tish o‘rinliki, ushbu zararli hodisa katta va kichik, badavlat va kambag‘al bo‘lishidan qat’iy nazar, barcha mamlakatlarda uchraydi. Ushbu zararli illatni bartaraf etish bo‘yicha jahon hamjamiyati tomonidan bir qator samarali ishlar amalga oshirilayotgan bo‘lsada, hanuzgacha u bartaraf etilmayapti.

Biz quyida korrupsiyaning tarixiy ildizlariga va unga qarshi kurashish xususida fikr yuritmoqchimiz.

Korrupsiya (lot. Corrumpere — buzmoq) termini odatda mansabdor shaxslar tomonidan unga berilgan mansab vakolatlari va huquqlardan o‘zlarining shaxsiy manfaatlarini ko‘zlab qonunchilik va ahloq qoidalariga zid ravishda foydalanishini anglatadi.

Ko‘p hollarda bu atama siyosiy elitadagi byurokratik apparatga qarata ishlatiladi. Korrupsiya ko‘plab davlatlarning jinoyat va ma’muriy qonunchiligi bilan huquqqa qarshi harakat sifatida ta’qib qilinadi.

Korrupsiyaning tarixiy o‘zaklari juda qadimga borib taqalib, bu hol qabilada ma’lum mavqega ega bo‘lish uchun qabila sardorlariga sovg‘alar berish odatidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. O‘sha davrlarda bu normal holat sifatida qabul qilingan. Biroq davlat apparatining murakkablashuvi va markaziylashuvi korrupsiyaning davlat rivojlanishiga katta to‘siq ekanligini ko‘rsatdi. Korrupsiyaga qarshi kurashgan birinchi davlat sifatida qadimgi Shumer davlati tan olinadi. Qadimgi davlatlarni ayniqsa huquqni muhofaza qiluvchi organlarning poraxo‘rligi qattiq tashvishga solganligi bizgacha saqlanib qolgan manbalardan ma’lum. Chunki bu holat davlatning obro‘siga juda qattiq putur yetkazardi. Dunyoning yetakchi dinlarida ham birinchi navbatda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning poraxo‘rligi qattiq qoralanadi. Jumaladan, Injilda “Sovg‘alarni qabul qilma, chunki sovg‘a ko‘rni ko‘radigan qiladi va haqiqatni o‘zgartiradi” deyilgan bo‘lsa, Qu’roni Karimda “Boshqalarning mulkini nohaq yo‘l bilan olmangiz va boshqalarga tegishli bo‘lgan narsalarni olish uchun o‘z mulkingizdan hokimlaringizga pora qilib uzatmangizlar” deyilgan.

XVIII asrning ikkinchi yarmiga kelib jamiyat davlat boshqaruv apparatining ish sifatiga toboro ko‘proq ta’sir ko‘rsata boshladi. Bu o‘sha davrda qabul qilingan bir qator qonun hujjatlarida o‘z aksini topgan. Jumladan, 1787-yilda qabul qilingan AQSh Konstitutsiyasida pora olish AQSh prezidentini impechmentga tortish mumkin bo‘lgan ikki jinoyatning biri sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Siyosiy partiyalarning vujudga kelishi va ularning mamlakat hayotidagi o‘rnining oshib borishi XIX-XX asrlarda rivojlangan davlatlarda korrupsiyaning dunyoning boshqa mamlakatlariga nisbatan ancha kamayishiga olib keldi.

Ushbu illatni tadqiq qilgan bir qator yirik mutaxassislar quyidagi faktorlarni korrupsiyani yuzaga keltiruvchi omillar sifatida ko‘rsatadi.

Ikki xil ma’noni anglatuvchi qonunlar — ushbu vaziyat huquqni qo‘llovchi mansabdor shaxs tomonidan qonunlarni turlicha qo‘llash imkonini yaratadi. Shuningdek, ayrim mutaxassislar jinoyat, ma’muriy qonunchilikdagi “vilka” sanksiyalarni ham korrupsiyaga qulay sharoit yaratishi mumkinligi haqida fikr yuritishgan. Ya’ni, sanksiyaning aniq miqdori yo‘qligi sudyada uni o‘z hohishiga qarab qo‘llashga sharoit yaratib beradi.

Aholi huquqiy savodxonligining pastligi — aholi tomonidan qonunlarni bilmaslik yoki tushunmaslik mansabdor shaxsga o‘zining shaxsiy manfaati yo‘lida qonunlardan foydanishga qulay sharoit yaratadi.

Mamlakatdagi siyosiy vaziyatning notinchligi — mamlakatdagi notinchlik birinchi navbatda aholi ongida hayotda yuksak turmush darajasiga erishishning asosiy usuli qonunga xilof faoliyat bilan bog‘liq, degan mutlaqo axloqqa zid nuqtai nazar shakllanishiga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida korrupsiyaga qulay sharoit yaratadi.

Ijro hokimiyatining birligi tamoyilinining buzilishi — aynan bitta faoliyatning turli instansiyalar tomonidan tartibga solinishi:

aholining davlatni nazorat qilishdagi sust ishtiroki;

davlat sektoridagi xizmat qilayotgan xizmatchilar daromadlarining xususiy sektorda topish mumkin bo‘lgan daromadlardan kamligi;

iqtisodiyotning davlat tomonidan tartibga solinishi;

inflyasiyaning yuqori darajasi;

mamlakat yuqori boshqaruv organlarining aholidan uzilib qolganligi;

mamlakatdagi diniy va axloq qoidalari.

Jahon mamlakatlarida korrupsiyaga qarshi kurashning quyidagi usullari mavjud.

Ichki nazorat bu usul boshqaruv apparatining o‘zida nazoratni kuchaytiruvchi tuzilmalar (har xil ichki inspeksiyalar va boshqa nazorat organlari tuzish orqali) yaratishni taqazo etadi. Bu tuzilmaning asosiy vazifasi xodimlarning ichki etiket qoidalariga rioya qilishini nazorat qilishdir. Hozirgi kunda bizning yurtimizda ham bir qator huquqni muhofaza qilish organlarida aynan shu vazifani bajaruvchi ichki tuzilmalar yaratilgan.

Tashqi nazorat — bu usulda ijro apparatidan mustaqil tuzilmalarning mustaqilligini oshirish nazarda tutilib, aynan ushbu tuzilmalar orqali korrupsiyaga qarshi samarali kurash olib boriladi. Ya’ni, sud hokimiyatining maksimal darajada mustaqilligiga erishish ommaviy axborot vositalariga ko‘proq erkinlik berish va h.k.

Saylov tizimi orqali kurashish — demokratik davlatlarda saylangan vakillarni korrupsiya uchun jazolashning asosiy usullaridan biri keyingi saylovlarda unga ovoz bermaslik hisoblanadi. Korrupsiyaga saylovlar orqali ta’sir o‘tkazish eng samarali usul hisoblanadi.

Korrupsiyaga qarshi kurashda yuqori natijalarga erishgan Shvetsiya, Singapur, Gonkong, Portugaliya kabi davlatlarning tajribasini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, korrupsiyani yuzaga keltiruvchi omillarni bartaraf etish korrupsiyaga qarshi kurashda muhim o‘rin egallaydi.

Bunda Konstitutsiyaviy nazorat organlari, huquq-tartibot organlarining ahamiyati ortadi. Ya’ni, korrupsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan normalarni konstitutsiyaviy nazorat organi tomonidan konstitutsiyaga zid deb topish, aholining huquqiy savodxonligini oshirish kabi metodlardan unumli foydalanish ushbu davlatlarni korrupsiya darajasi juda past bo‘lgan davlatlar qatoriga olib chiqqan.

Buxoro tumanlararo

ma’muriy sudining sudyasi I.I.Xolov

KONSTITUTSIYA – BOSH QOMUSIMIZ

Yangi tahrirdagi Konstitutsiya Yangi O‘zbekiston strategiyasini amalga oshirishning siyosiy-huquqiy asoslari, davlat va jamiyatni yanada rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berishga xizmat qilayotganligi tahsinga sazovor. Shuningdek, yangilangan Konstitutsiya O‘zbekiston uchun hayotiy zarurat bo‘lib, bu mamlakat, millat va xalq sifatida keyingi qadamlarimizni aniqlab olishimiz uchun g‘oyat ahamiyatli masala, adolatli jamiyat qurish yo‘lidagi ulkan qadamdir.

Shuni ham ta’kidlash kerakki, so‘nggi olti yilda erishgan yutuqlarimiz, xususan, iqtisodiyot, inson huquqlari, odil sudlov, so‘z va e’tiqod erkinligi, ijtimoiy himoya sohalaridagi yuzlab cheklovlarning olib tashlangani, naqd pul, valyuta, kredit masalalaridagi muammolar hal qilingani, qo‘shnilarimiz bilan oramizdagi “muzlar erigani” va boshqa ijobiy harakatlar ortga qaytmasligining konstitutsiyaviy himoyasini ta’minlash, bu yutuqlar, huquq va erkinliklardan nafaqat hozirgi, balki kelajak avlodlarimiz ham emin-erkin foydalanishi uchun ularni, albatta, Konstitutsiyada muhrlab qo‘yish talab etildi. Natijada yangi Konstitutsiyadagi moddalar soni amaldagi 128 tadan 155 taga, normalar soni 275 tadan 434 taga oshdi. Ya’ni Asosiy qonunimiz matni qariyb 65 foizga ortdi va xalqimiz takliflari asosida yangilandi.

Konstitutsiyaning 1-moddasidagi “O‘zbekiston – suveren demokratik respublika” jumlasi Yangilangan Konstitutsiyamizda “O‘zbekiston – boshqaruvning respublika shakliga ega bo‘lgan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat” degan norma mustahkamlandi.

Yangi kiritilgan o‘zgartirishlarga ko‘ra, O‘zbekistonda huquqiy davlat tamoyili mustahkamlandi, endilikda barcha jarayonlar qonuniy asoslar ustiga quriladi, davlat xizmatchilaridan huquq doirasida fikrlash, barcha masalalarga huquqiy ko‘z bilan qarash talab etiladi. Qolaversa, huquqiy davlatda barcha fuqarolar qonun oldida teng bo‘ladi, davlat hokimiyatining oliy organlari ham qonunlarga bo‘ysunadi va qonunlarning muqarrar ijrosini ta’minlaydi.

O‘zbekiston o‘zini ijtimoiy davlat deb e’lon qilishi bilan, har bir fuqarosiga munosib turmush kechirishi uchun shart-sharoit yaratish majburiyatini olmoqda. Bu – mavjud resurslarni ijtimoiy adolat tamoyillari asosida taqsimlash, jamiyatda kuchli tabaqalanish avj olishiga yo‘l qo‘ymaslik, eng zaif qatlamlar uchun ham sifatli ta’lim va tibbiyot kafolatlanishi, samarali ijtimoiy himoya dasturlari ishlashi, imkoniyati cheklangan va qo‘llovga muhtoj fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash, adolatli mehnat qonunchiligi va jozibador pensiya tizimi kabilarni anglatadi. Oddiyroq aytganda, eng kambag‘al oilaning bolalarida ham sog‘-salomat o‘sib-ulg‘ayib, yaxshi ta’lim olib, farovonlikka erishish imkoniyati bo‘lishi kerak.

Dunyoviy davlatda davlat va din bir-biridan ajratilgan bo‘ladi. Davlat diniy e’tiqodidan qat’i nazar barchaga bir xil munosabatda bo‘ladi, dinga oid masalalarda neytral pozitsiyani egallaydi.

Shuningdek, Yangi Konstitutsiyaning 154-moddasi bilan, 1-moddadagi qoidalarni qayta ko‘rib chiqish mumkin emas, deb belgilandi. Xuddi shuningdek, 154-moddaning o‘zidagi aynan shu qoidadan iborat band ham qayta ko‘rib chiqilishi mumkin emas. Boshqacha aytganda, bu norma – O‘zbekiston hech qachon demokratiyadan voz kechmasligi, huquqiy davlatchilikka sodiqligi, monarxiyaga yoki islomiy respublikaga aylanmasligini nazarda tutadi.

Yangilangan Konstitutsiyamizdagi muhim o‘zgarishlardan yana biri, uning 15-moddasiga asosan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatning butun hududida oliy yuridik kuchga ega, to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiladi va yagona huquqiy makonning asosini tashkil etadi.

Konstitutsiyaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qilishi fuqarolarga nafaqat qonunlar, balki bevosita Konstitutsiyadagi normalarga ham asoslangan holda ish olib borishga, xususan, sudga murojaat qilishga imkon beradi.

Referendumda qabul qilingan qonunga binoan, Oliy sud 3 oy ichida tegishli Plenum qarorini qabul qilishi kerak. Bu qaror asosida sudlar tomonidan Konstitutsiya normalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiluvchi hujjat sifatida qo‘llash yuzasidan yagona sud amaliyoti joriy etiladi.

Shuningdek, Konstitutsiyamizdagi yana bir muhim o‘zgartirish: barcha noaniqliklar – inson foydasiga hal etiladi. Konstitutsiyaning yangi tahririga asosan “Inson bilan davlat organlarining o‘zaro munosabatlarida yuzaga keladigan qonunchilikdagi barcha ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga talqin etiladi”. Ya’ni endilikda qonunchilikda aniq belgilab qo‘yilmagan masalalarda ziddiyat yuzaga kelsa, masala davlat emas, inson foydasiga hal etiladi.Bundan tashqari, turli hujjatlarni yuritishda davlat organlari tomonidan xato-kamchilik o‘tgan taqdirda, masalan, pensiya tayinlashda tegishli hujjatlar bazadan topilmay, noaniqlik yuzaga kelganida ham vaziyat fuqaro foydasiga hal etilishi kerak.

E’tiborlisi, Konstitutsiyamizga o‘qituvchilar haqida modda qo‘shildi. U ikki banddan iborat: “O‘zbekiston Respublikasida o‘qituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sog‘lom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning ma’naviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida e’tirof etiladi”. “Davlat o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan o‘sishi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qiladi”.

Shu tariqa, ustozlar huquq sohasi vakili bo‘lmagan, lekin oliy qonunda alohida tilga olingan yagona kasb egalariga aylandi.

Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga hayotimizning boshqa muhim sohalari va ustuvor yo‘nalishlari qatori faol fuqarolik jamiyatini shakllantirish, jamoatchilik nazorati institutini yanada rivojlantirishga oid normalar ham kiritilganini ta’kidlash lozim. Bundan ko‘zlangan maqsad, shubhasiz, mamlakatimizda ochiqlik siyosatini davom ettirishdir. Avvalo, Konstitutsiyamizga ilk marotaba fuqarolik jamiyati institutlariga bag‘ishlangan alohida bob kiritildi. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning XIII bobi “Fuqarolik jamiyati institutlari” deb nomlandi.

Asosiy qonunimizning 69-moddasiga ko‘ra: “Fuqarolik jamiyati institutlari, shu jumladan, jamoat birlashmalari va boshqa nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, ommaviy axborot vositalari fuqarolik jamiyatining asosini tashkil etadi. Fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyati qonunga muvofiq amalga oshiriladi”.

Xulosa o‘rnida shuni alohida ta’kidlash joizki, Yangi Konstitutsiya orqali har bir insonning sha’ni va qadr-qimmati huquqiy jihatdan mustahkamlandi. Yurtimizning insonparvar, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat ekanligi huquqiy asoslandi. Xalqimiz muallifligida ishlab chiqilgan Yangi O‘zbekistonning Yangi Konstitutsiyasi mamlakatimiz taraqqiyoti, fuqarolarimiz turmush tarzini yuksaltirishga xizmat qiladi.

Buxoro tumanlararo ma’muriy

sudi sudyasi I.I.Xolov

GENDER TENGLIK

Gender tengligi va jinsiy tenglik, aniqrog‘i: erkaklar va ayollar o‘rtasidagi tenglik — bu oilada va jamiyatda erkaklar va ayollar o‘rtasida teng huquqlarga erishishni nazarda tutadigan tushuncha va boshqa qonuniy munosabatlar. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra gender tengligi — bu patriarxal tizimdan keyingi ijtimoiy-jinsiy munosabatlarning keyingi bosqichi. Gender tengligi tamoyili insonning shaxs sifatida paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladigan barcha ijtimoiy to‘siqlarni o‘rganish va yo‘q qilish, shuningdek, hayotning barcha sohalarida erkaklar va ayollar shaxsiyatini anglash uchun teng ijtimoiy imkoniyatlarni yaratishdan iborat hisoblanadi. O‘zbekiston gender tengligi ko‘rsatkichi ro‘yxatida 2019 yildan boshlab qatnashishni boshladi. 2019 yil holati bo‘yicha O‘zbekistonning gender tengligi ko‘rsatkichi ro‘yxatdagi 189 mamlakat ichida 62-o‘rinni egalladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik jamg‘armasi (UNFPA) ekspertlarining fikriga ko‘ra, O‘zbekistondagi har 100.000 dan
29 ayol gender tengsizlik tufayli vafot etishi ko‘rsatilgan.

O‘zbekistonda 2019 yil 2 sentabrda 562-sonli O‘zbekiston Respublikasi “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni qabul qilingan. O‘zbekistonda Gender tenglik bo‘yicha Komissiya 2019 yildan boshlab ish yuritib keladi. Oliy Majlis Senati Raisi Tanzila Narbaeva O‘zbekiston Respublikasi Gender tenglikni ta’minlash masalalari bo‘yicha komissiyasining raisi hisoblanadi.

Barchaga ma’lum, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 2015 yilning sentabrida Barqaror rivojlanish bo‘yicha o‘tkazilgan sammitida qabul qilingan 70-son rezolyusiyasiga muvofiq, shuningdek, 2030 yilgacha bo‘lgan davrda BMT Global kun tartibining Barqaror rivojlanish maqsadlarini izchil amalga oshirish bo‘yicha tizimli ishlarni tashkil etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi “2030 yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qaror qabul qildi.

Shu bilan birga, O‘zbekiston Barqaror rivojlanishning Beshinchi maqsadini amalga oshirish doirasida “Gender tenglikni ta’minlash hamda barcha xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish”ga oid to‘qqizta vazifani ishlab chiqdi.

Beshinchi maqsadning vazifalariga (Gender tenglik) muvofiq,
2030 yilga kelib barcha xotin-qizlarga nisbatan kamsitishlarning har qanday shakliga barham berish, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda qarorlar qabul qilishning barcha darajalarida ayollarning to‘liq va samarali ishtirokini va yetakchilik qilish uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash zarur. Bundan tashqari, ushbu maqsad davlatning turli darajalarida Davlat dasturlarini qabul qilish jarayonida gender tenglik tamoyillarini joriy qilishni o‘z ichiga oladi.

So‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlash, ayollarning ijtimoiy va siyosiy hayotdagi rolini oshirish bo‘yicha ishlar bir necha yo‘nalishlarda olib borilmoqda:

• ayollar huquqlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish;

• ayollarni himoya qilishning institutsional asoslarini takomillashtirish;

• aholining gender tenglik va ayollar huquqlari to‘g‘risida xabardorligini oshirish;

• huquqni qo‘llash amaliyotida ularga rioya etilishini ta’minlash uchun mas’ul mansabdor shaxslarni tegishli huquqiy me’yorlar asosida o‘qitish.

Buxoro tumanlararo ma’muriy

sudi sudyasi I.I.Xolov

Buxoro tumanlararo ma’muriy

sudi sudya yordamchisi A.E.Narzullayev

ADOLAT VA QONUN USTUVORLIGI TAMOYILLARI

Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish – Taraqqiyot strategiyasining ikkinchi ustivor yo‘nalishi, vazifasi sifatida belgilab olindi. Aynan shu vazifani bajarish hamda sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlash, sudlar faoliyati samaradorligi va odil sudlov sifatini oshirish maqsadida 2023 yil 16 yanvar kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Odil sudlovga erishish imkoniyatlarini yanada kengaytirish va sudlar faoliyati samaradorligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-11 va “Odil sudlov faoliyatini amalga oshirishni samarali tashkil etish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
PF-12-sonli Farmonlari qabul qilindi.

Prezidentimizning PF-11-sonli Farmoni bilan 2023 – 2026 yillarga mo‘ljallangan sud tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishning qisqa muddatli strategiyasi hamda ushbu strategiyani amalga oshirish bo‘yicha harakatlar dasturi tasdiqlandi. E’tiborli jihati shundaki, adolatli sud qarorlari qabul qilinishiga erishish orqali xalqning, shu jumladan, tadbirkorlarning sud tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash, har bir shaxs sud va sudyalar siymosida o‘zining ishonchli himoyachisini ko‘rishiga erishish bilan birga, sud qarorlarining qat’iy ijrosini ta’minlash, bu borada davlat organlari va mahalliy hokimliklarning mas’uliyatini oshirish, strategiya doirasida odil sudlovni ta’minlashning ustuvor vazifalari sifatida belgilandi.

Farmonda tumanlararo, tuman, shahar sudlari tomonidan birinchi instansiyada ko‘rilgan ishlarni viloyat va unga tenglashtirilgan sudlarda apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida qayta ko‘rib chiqish vakolati berilayotgani sud qarorlari qonuniy va adolatli qabul qilinganini tekshirishning qulay va soddalashtirilgan tartibini yaratadi. Bu tartib amalga oshishi bilan odil sudlovga erishishning imkoniyatlari yanada kengayib, aholining sudma-sud ovora bo‘lib yurishiga barham beriladi. Bunda birinchi instansiya sudining qaror yoki hukmidan norozi taraflar viloyat sudiga apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida shikoyat qilib, ularning ham natijasidan qoniqmasa, ushbu ish mazkur sudlarda taftish tartibida qayta ko‘rib chiqiladi. Sud ishidan yana norozi bo‘lgan taqdirda viloyat va unga tenglashtirilgan sudlar taftish tartibida ko‘rib chiqqan ishlar Oliy sudning sudlov hay’atlarida taftish tartibida qayta ko‘rib chiqiladi. Endi yuqori instansiya sudlariga yanada katta mas’uliyat yuklanib, ishni yangidan ko‘rish uchun quyi sudlarga yuborish tartibining bekor qilinayotgani ham sud hujjatidan norozi shaxsning yuqori instansiyaga umid va ishonchini mustahkamlaydi.

Bir so‘z bilan aytganda, yuqorida qayd etib o‘tilgan Prezident Farmonlari avvalambor, “Inson qadri uchun” g‘oyasi asosida qabul qilingan bo‘lib, ular adolatli sud tizimini shakllantirish, xalq manfaati va inson qadr-qimmatini sud yo‘li orqali samarali himoya qilish hamda fuqarolarning odil sudlovga bo‘lgan ishonchi oshishining ta’minlanishiga xizmat qiladi.

Buxoro tumanlararo ma’muriy

sudi sudyasi I.I.Xolov